Ölçü kelimeleri: 个, 本, 杯, 件, 只, 口, 家

Kanca

Deniz'in annesi telefonda soruyor: «Orada kaç kişisiniz, yurtta?» Deniz Türkçe cevap veriyor, sonra aynı şeyi 小明'e Çince anlatmaya kalkıyor ve takılıyor. Yurtta iki kedi var, odasında üç kitap, dolapta dört gömlek. Türkçede bu cümlelerin hepsi aynı kalıpla kurulur: sayı, sonra isim. Çincede her biri başka bir ara kelime istiyor; kedi için ayrı, kitap için ayrı, gömlek için ayrı.

Bu ara kelimeler rastgele değil. Hangisinin geleceğini ismin neye benzediği, ne tür bir şey olduğu belirler. Bu derste HSK 1'in yedi temel ölçü kelimesini tanıyacak ve en sık kullanılanının, 个'nın, nereye kadar «kurtarıcı» olduğunu göreceksin.

Anlatım

Sayı, ölçü, isim

Önceki dersin fiyatlarında 块 hep aynı yerde duruyordu: sayının arkasında, paranın önünde. Ölçü kelimesi (量词, liàngcí) her sayılı isimde o yuvayı doldurur. Sıra değişmez:

Sayının ölçü kelimesine bağlanmış hâline izlence sayı-ölçü öbeği (数量短语, shùliàng duǎnyǔ) der. 三本 bir öbektir; 书 onun nitelediği isimdir. Bu öbekte ölçü kelimesi düşmez: «三书» bir Çince konuşanın kulağında eksik bir cümledir.

İki için hangi sayının geldiğini Ders HSK1.11'de gördün: ölçü kelimesinin önünde 两 durur, 二 değil. 两本书, 两只猫, 两杯水.

个: en geniş kapı

个 insanlar ve özel bir ölçü kelimesi olmayan pek çok şey için kullanılır: 一个人, 三个学生, 两个苹果. Sözlük okunuşu gè'dir, ama ölçü kelimesi olarak çoğu zaman kısa ve vurgusuz söylenir; bu yüzden pinyinde ge diye yazıyoruz. Önündeki 一 ise 个'nın asıl dördüncü tonuna göre ikinci tona geçer: yí ge (Ders S.15).

个'nın ünü bir de şuradan gelir: doğru ölçü kelimesini hatırlamadığında onu kullanırsın ve çoğu zaman anlaşılırsın. Ama anlaşılmak doğru söylemekle aynı şey değildir. 三个书 dersen karşındaki seni anlar, ama 三本书'yu bilen biri bir eksiklik duyar. Kap bildiren ölçülerde ise 个 o boşluğu hiç dolduramaz: bardak, fincan, kova gibi bir ölçünün söylenmesi gereken yerde 个 «ne kadar» sorusuna cevap vermez.

Altı özel ölçü

本 běn kitap, defter gibi ciltli şeyleri sayar: 一本书, 两本书. Sözlükteki tanımı «kitap ve defterlerin birimi».

件 jiàn iki ayrı alanda çalışır. İlki giysi: 一件衣服, 两件衣服. İkincisi «iş, olay, mesele»: 一件事 «bir iş, bir mesele». Somut bir gömlekle soyut bir mesele aynı ölçüyü paylaşır; sözlük ikisini de «tek tek sayılabilen şeyler» başlığında toplar.

只 zhī hayvanları sayar: 一只猫, 两只狗. Aynı karakter bir çiftin tekini de sayar: 一只手 «bir el». Bu karakteri daha önce zhǐ okunuşuyla, «yalnız, sadece» anlamında gördün; ölçü kelimesi olduğunda birinci tonla zhī okunur.

口 kǒu «ağız» demektir; ölçü kelimesi olarak bir evdeki insanları, yani aile nüfusunu sayar: 我家有三口人 «Biz üç kişilik bir aileyiz». Ailesini soran biri 你家有几口人？ der. Buradaki 几 «kaç» sorusunu sonraki derste açacağız; şimdilik soruyu bir kalıp olarak al. 口 sokaktaki insanları saymaz; orada yine 个 gelir.

家 jiā «ev, aile» kelimesidir; ölçü kelimesi olduğunda dükkân, lokanta, şirket gibi işletmeleri sayar: 一家商店, 两家饭店.

杯 bēi «bardak, fincan»dır. 一杯茶, 两杯水: burada sayılan çay değil, çayın içinde durduğu kaptır.

Ödünç ölçü: kap ölçü olur

İzlence 杯'yu ötekilerden ayrı bir başlığa koyar. 本, 件, 只 gibi kelimelerin işi ölçü olmaktır; 杯 ise aslında bir isimdir, «bardak», ve ölçü görevini ödünç alır. Bu yüzden ona ödünç ölçü kelimesi (借用名量词, jièyòng míngliàngcí) denir. Mantığı Türkçeye çok yakındır: «bir bardak su», «iki fincan kahve». Bardak hem eşya hem birimdir.

İki tür arasındaki fark anlamda da hissedilir. 一个杯子 bir bardak, yani bardağın kendisi; 一杯水 bir bardak su, yani bardağın içindeki miktar. Birincisinde sayılan eşya, ikincisinde ölçülen içerik.

块: paradan sonra bir parça

块'yu önceki derste para birimi olarak gördün. Aynı kelime topak, kalıp, dilim gibi parçaları da sayar: 一块面包 «bir parça ekmek».

这 ve 那 ile, isimsiz kullanım

Ölçü kelimesi yalnız sayıdan sonra gelmez. «Bu» ve «şu» da bir ismi gösterirken ölçü ister: 这本书 «bu kitap», 那件衣服 «şu giysi», 这家饭店 «bu lokanta». 这 ve 那'yı ayrıca ileride ele alacağız; burada onları sayı yerine geçen bir kalıp olarak kullan. Önceki derslerde gördüğün 这个 ve 那个 de aslında bu yapıdır: 这 + 个.

Ne sayıldığı bağlamdan açıksa isim düşebilir; ölçü kelimesi düşmez. Tezgâhta elmayı göstererek 我要两个 dersin, «iki tane istiyorum». Kafede 两杯 yeterlidir. Ölçü kelimesi burada ismin yerini tutan bir işaret gibi çalışır.

Karakter köşesi

本, 个, 杯, 家, 口 karakterleri önceki derslerin köşelerinde yer aldı; bu tabloda yalnız ölçü kelimelerinden kalan ikisi ve diyalogda karşılaşacağın üç yeni karakter var.

只'nın sadeleşmeden önceki biçimi 隻'dir: bir el ile bir kuş. En eski sözlüklerden Shuowen onu «bir tane kuş» diye tanımlar: «隻，鳥一枚也». Hayvanları sayan bir ölçünün bir kuştan çıkması bu yüzden şaşırtıcı değil. 店'nin dış kabuğu 广 «damlı yapı» köküdür; 商 ile birleşip 商店, 饭 ile birleşip 饭店, 书 ile birleşip 书店 kelimelerini kurar. 服 tek başına az kullanılır; 衣 ile birlikte 衣服 «giysi» olur ve ikinci hecesi hafif söylenir: yīfu.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe sayıyı doğrudan isme bağlar: «üç kitap», «iki kedi». Ama Türkçede de sayı ile isim arasına girebilen kelimeler vardır ve bunlar Çincedeki yuvanın ta kendisidir. «Bir tane simit», «iki adet fatura», «üç baş hayvan», «bir bardak çay», «bir çift ayakkabı». «Tane» ve «adet» 个'nın genel işini görür, «baş» hayvan sayar, «bardak» tıpkı 杯 gibi kabı ölçüye çevirir, «çift» ise bir bütünün iki parçasını birlikte sayar.

Dilbilimciler bu kelimelere sınıflandırıcı (classifier) der. Dünya dillerini karşılaştıran WALS atlası 400 dili incelemiş: 260'ında sayı ismi doğrudan niteler, 78'inde sınıflandırıcı zorunludur, 62'sinde ise vardır ama kullanılması seçime bağlıdır. Atlas seçmeli kullanımın İran ve Türkiye çevresinde yoğunlaştığını not eder ve Türkçeyi bu gruba koyar; Mandarin Çincesi ise zorunlu gruptadır.

Asıl fark burada: Türkçede «tane»yi atlayabilirsin, Çincede atlayamazsın. Bir de çeşit farkı var. Türkçede «tane» hemen her şeye uyar ve «baş», «çift» gibi özel kelimeler kenarda kalır. Çincede ise her isim kendi ölçüsüyle birlikte öğrenilir; 个 geniş bir kapı ama kitap, giysi ve hayvan kendi kapılarından girer.

Bir tuzak da çiftte. Türkçe «bir çift eldiven» iki eldiveni birlikte sayar; Çincede 一只手 bir eli, yani çiftin yalnız tekini sayar.

Örnekler

Dördüncü örnekte aynı ölçü iki hayvanı birden sayıyor; kedi de köpek de 只 alır. Beşinci örnekte 口 sokaktaki kalabalığı değil, bir evin nüfusunu söylüyor. Yedinci örnek 件'nın soyut yüzü: sayılan bir eşya değil, akıldaki bir mesele. Dokuzuncuda isim düşmüş, 个 elmayı tek başına temsil ediyor.

Örnek diyalog

Akşamüstü, kampüsün yanındaki küçük bir giyim dükkânı. Deniz annesine bir hediye bakıyor; 小明 de yanında.

口 evin nüfusunu sayıyor, 件 giysiyi; ama Deniz 一件 ve 那件 derken 衣服'yu söylemiyor: ölçü tek başına yetiyor, çünkü tezgâhta ne sayıldığı belli. Ablaları sayarken Deniz 个 kullanıyor; 口 evin toplam nüfusu içindir, tek tek kişiler için değil. 小明'in kediyle ilgili sorusundaki 一个 ise eşyayı, yani hediyeyi sayıyor; kedi için olsaydı 只 gerekirdi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 两只狗: hayvan. (b) 一家商店: işletme. (c) 三本书: ciltli şey. (d) 一杯水: kap ölçüsü. (e) 四个学生: insan, 个.
2. Örnek: 我家有四口人。我家有一只猫。 Nüfus için 口, hayvan için 只.
3. 两杯茶，一杯水。 Sonra: 我要一个。 İsim bağlamdan belli olduğu için düşer, ölçü kalır.
4. 一个杯子 bardağın kendisini sayar, eşyadır; 一杯水 bardağın içindeki suyu ölçer, kap birim olmuştur.

Özet kartı

1. Sıra hep aynı: sayı + ölçü + isim (三本书). Ölçü düşmez; iki için 两 gelir.
2. 个 insanlar ve özel ölçüsü olmayan pek çok şey için; hafif söylenir: yí ge. Doğru ölçüyü bilmediğinde anlaşılırsın ama kap ölçüsünün yerini tutmaz.
3. 本 kitap, 件 giysi ve mesele (一件事), 只 hayvan ve çiftin teki (一只手), 口 aile nüfusu, 家 işletme.
4. 杯 ödünç ölçüdür: kap birime dönüşür (一杯茶); 一个杯子 ise bardağın kendisi.
5. 这/那 da ölçü ister: 这本书, 那件衣服. Bağlam açıksa isim düşer, ölçü kalır: 我要两个.
6. Türkçede sınıflandırıcı seçmelidir («üç kitap» = «üç tane kitap»); Çincede zorunludur.

Sonraki derse köprü

Diyalogda 小明 iki kez 几 ile soru sordu ve ikisinde de arkasından bir ölçü geldi: 几口人, 几件衣服. Fiyat sorusunda ise 多少钱 dedi ve arada ölçü yoktu. Sıradaki ders «几 ve 多少: kaç tane?» bu iki soru sözcüğünü karşılaştırıyor: hangisi küçük bir sayı beklerken, hangisi her büyüklükte sayıya açık, ve hangisinden sonra ölçü kelimesi zorunlu.