Sıfırdan yüze sayılar; 二 ve 两

Kanca

Ses derslerinden beri Deniz'in dilinde en çok dolaşan kelimeler sayılardı: 七, 八, 三, 四 tonları çalışırken birer birer önüne çıkmıştı. Kantinde 小明 ona «二十二» diye bir masa numarası söylediğinde rakamı hemen buldu. Sonra 小明 masaya yürürken arkasından ekledi: «我们两个人。» Masa numarasındaki «iki» èr idi, kişi sayısındaki «iki» liǎng. Aynı rakam, iki ayrı kelime.

Sıfırdan yüze bütün sayıları kurmak bu dersin kolay tarafı: Çince burada Türkçeye o kadar benzer ki on bir kelimeyle doksan dokuza ulaşırsın. İnce taraf «iki»de. Hangi durumda 二, hangi durumda 两 söyleneceğini ayırmak, Türkçenin hiç sormadığı bir soruyu sormaktır.

Anlatım

On rakam ve sıfır

Sayı sistemi on bir kelimenin üzerine kurulur:

Sayarken 一 hep birinci tondadır: yī, èr, sān. Ton değişimi yalnız 一 bir ismin önünde «bir tane» anlamına geldiğinde işler (Ders S.15); 十一 shíyī'de de 一 sayının parçası olduğu için yī kalır.

十 ile 四 kulakta kolay karışır: shí ikinci tonla yükselir ve dil ucu geriye kıvrılır, sì dördüncü tonla düşer ve dil dişlerin arkasında kalır. Bu farkı çalıştırmak için kullanılan yaygın bir tekerleme (绕口令, ràokǒulìng) var: 四是四，十是十，十四是十四，四十是四十.

On birden on dokuza: 十 + birler

On birden sonra yeni kelime gelmez. 十'nın arkasına birler basamağı eklenir: 十一 «on bir», 十二 «on iki», 十五 «on beş», 十九 «on dokuz». Türkçede de böyledir: on + bir. Dikkat edilecek tek nokta, 十'nın önüne 一 konmamasıdır. «On bir» 十一'dir, 一十一 değil. 一十 biçimi yalnız yüzden büyük sayıların içinde duyulur; o konu Ders HSK1.12'de.

Yirmiden doksan dokuza: onlar × 十 + birler

Onlar basamağı çarpma gibi kurulur: 二十 «iki on» yani yirmi, 三十 otuz, 九十 doksan. Birler en sona gelir: 二十三 èrshísān «yirmi üç», 四十七 sìshíqī, 九十九 jiǔshíjiǔ. Yüze gelince yeni bir kelime girer: 一百 yìbǎi. Burada 一 «bir tane yüz» anlamında bir sayı biriminin önündedir ve ardındaki üçüncü ton yüzünden yì olur; yüzlerin ayrıntısı bir sonraki derste.

Pinyinde on birden doksan dokuza kadar sayılar bitişik yazılır: shíyī, èrshísān. 二十 ile 十二 arasındaki fark yalnız sıradır, bu yüzden ikisini okurken hangi hecenin önce geldiğine bak: 二十 èrshí yirmi, 十二 shí'èr on iki. İkincisinde a, o, e ile başlayan hece yüzünden kesme işareti var.

İki tane «iki»: 二 ve 两

二 sayının adıdır. Sayarken, telefon numarası söylerken ve daha büyük bir sayının içinde hep 二 kullanılır: 一、二、三; 十二; 二十二; 九十二. On ikideki ya da yirmi ikideki «iki» hiçbir zaman 两 olmaz.

两 ise bir şeyin miktarını söyler: «iki tane». Arkasında bir ölçü kelimesi (量词, liàngcí) gelir. Ölçü kelimelerini Ders HSK1.13'te ayrıca göreceksin; şimdilik tek bir kalıp yeter: 两个人 «iki kişi», 两个学生 «iki öğrenci». Burada 二个 denmez.

Ayrımı kısa bir soruyla yapabilirsin: «Burada bir sayıyı mı okuyorum, yoksa kaç tane olduğunu mu söylüyorum?» Masa numarası, sınıf numarası, sayı dizisi okunur; 二 gelir. İki insan, iki kitap sayılır; 两 gelir. Sıra bildiren «ikinci» de bir okumadır ve 第二 dì-èr olur; sıra sayıları kendi derslerinde gelecek.

Rakam rakam okumak: 零 ve yāo

Telefon numarası gibi uzun rakam dizileri sayı olarak değil, rakam rakam okunur: 138 için «yüz otuz sekiz» denmez, 一三八 denir. Sıfır burada 零 líng'dir.

Bu okuyuşta bir ayrıntı daha duyarsın. Çin anakarasında, özellikle telefonda numara okunurken, «bir» çoğu zaman yī değil yāo diye söylenir; amaç rakamın yanlış anlaşılmasını önlemektir. Bu yāo yazıda 幺 karakteriyle gösterilir. Sözlük onu yalnız tek başına söylenen bir rakam olarak tanımlar: 十 ile birleşip sayı kuramaz, ölçü kelimesi de alamaz. Yani 十一 asla «shíyāo» olmaz; yāo yalnız rakam dizisinde yaşar.

El ile sayı göstermek

Kalabalık bir pazarda ya da gürültülü bir yerde sayı çoğu zaman elle de gösterilir. Bir ile beş arasındaki işaretler Türkiye'dekilere benzer, altıdan sonrası ise farklıdır. Kuzey Çin'de yaygın biçim şöyledir: altı için başparmak ile serçe parmak açılır; yedi için parmak uçları yukarı doğru birleştirilir; sekiz için başparmak ile işaret parmağı bir L harfi yapar; dokuz için işaret parmağı çengel gibi bükülür; on için yumruk kapanır.

Bu işaretler her yerde aynı değildir. Güneyde yedi, aşağı bakan işaret parmağı ve açık başparmakla, 7 rakamının şekli gibi yapılabilir; Tayvan'da dokuz için serçe parmak dışındaki dört parmak açılır. Sistemin lehçeler arasında köprü olarak gelişmiş olabileceği düşünülür; bazı lehçelerde dört ile on kulakta zor ayrılır.

四 ve 死

四 sì ile «ölmek» anlamındaki 死 sǐ yalnız tonla ayrılır. Bu benzerlik yüzünden bazı yerlerde dört sayısından kaçınılır: Hong Kong'da bazı apartmanlar 40'larla başlayan katları hiç numaralandırmaz. Bu her yerde ve herkeste görülen bir tutum değildir; ana karada askerî ve resmî kurumlarda bu kaçınma görülmez.

Karakter köşesi

Birden ona kadar olan rakamları ses derslerinde tek tek tanımıştın; köşeye yalnız yeni gelenler girdi. 零 on üç çizgisiyle bu ailenin en kalabalık karakteridir ve sözlükte 雨 «yağmur» kökünün altında aranır; üst kısmındaki o parça yağmur kökünün kendisidir. 百 ile 白 «beyaz» arasındaki tek fark üstteki yatay çizgidir.

号 «numara» ve 班 «sınıf» diyalogda geçiyor: 手机号 shǒujīhào «cep telefonu numarası», 我们班 «bizim sınıf». 号 tarihlerde ayın gününü de söyler; o kullanım tarih dersinde. 班'ın kökü modern tabloda 王, Kangxi düzeninde 玉'dur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe sayıları bilen biri Çince sayıların mantığını hazır getirir. Türkçede de on bir «on» ile «bir»in yan yana gelmesidir, yirmi üç «yirmi» ile «üç»ün. Fark onlar basamağında: Türkçede yirmi, otuz, kırk, elli kendine ait kelimelerdir, Çince ise onları çarpımla kurar: 二十 «iki on», 四十 «dört on». Ezberlenecek kelime sayısı bu yüzden Türkçeden de azdır. Her dil bu kadar düzenli değildir: İngilizcede «eleven» ve «twelve» kalıbın dışında kalır, Fransızcada yetmiş «soixante-dix», yani «altmış on» diye söylenir.

Asıl yeni olan, «iki»nin ikiye bölünmesidir. Türkçede «iki» sayarken de, «iki kişi» derken de aynı kelimedir. Türkçenin bu ayrıma en yakın aracı başka bir yerdedir: «çift» kelimesi iki tanesinin bir arada sayıldığını söyler, «bir çift ayakkabı» gibi. Ama Türkçe konuşan hiçbir zaman «çift» ile sayı saymaz. Çince ise sayı adı ile miktarı ayrı kelimelerle söyler: 二 sayının adıdır, 两 miktarın.

Sıfır da farklı yerde durur. Türkçede «iki yüz üç» denir, aradaki boş basamak söylenmez. Çincede o boşluk 零 ile doldurulur. Bunu bir sonraki derste yüzlerle göreceksin; bu derste 零 yalnız rakam dizilerinde karşına çıkıyor.

Örnekler

Üçüncü ve dördüncü örnekte 个 iş başında: 二十三个 bir sayıdır ve içindeki «üç» de «yirmi» de olduğu gibi kalır; 两个 ise «iki tane»dir. Beşinci örnekte sınıfın adı bir numaradır, bu yüzden 二班 der; 两班 «iki sınıf» olurdu ve ölçü kelimesi isterdi. Yedinci örnekte rakamlar sayfada Arap rakamıyla yazılıdır; okurken «yāo sān bā líng yāo…» diye rakam rakam söylenir.

Örnek diyalog

Dönemin ilk haftası, öğle arası. Deniz ile 小明 kantinde sıra bekliyor; 小明 el işaretleriyle oyun açıyor.

Sahnedeki her «iki» başka bir işte. 二十二个学生'deki iki 二 bir sayının basamaklarıdır. 两个是土耳其人 «ikisi Türk» der; kaç kişi olduğunu söyler. Telefon numarasının sondan ikinci rakamı ise yine 二'dir, çünkü bir rakam okunuyor. 小明'in yāo'su da yalnız rakam dizisinin içinde; sınıf mevcudunu söylerken hiç yāo demiyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 十四 shísì; 四十 sìshí; 十九 shíjiǔ; 九十 jiǔshí; 七十二 qīshí'èr; 一百 yìbǎi. On dört ile kırk aynı iki karakterdir, yalnız sıra değişir.
2. (a) 十二: sayının basamağı. (b) 两个学生: arkasında ölçü kelimesi var, miktar söyleniyor. (c) 二班: sınıfın adı bir numara. (d) 二十二: büyük sayının basamağı.
3. yāo sān qī yāo èr líng yāo líng líng bā yāo. Her «bir» yāo olur, sıfırlar líng, iki èr kalır.
4. Altı: başparmak ile serçe parmak açık; sekiz: başparmak ile işaret parmağı L harfi; on: kapalı yumruk. Tayvan'da dokuz farklıdır, serçe parmak dışındaki dört parmak açılır; yedi de güneyde başka biçimde gösterilebilir.

Özet kartı

1. On rakam ve sıfır: 零 一 二 三 四 五 六 七 八 九 十; yüz 一百 yìbǎi.
2. On birden on dokuza 十 + rakam: 十一, 十九; 一十一 denmez.
3. Onlar çarpımla kurulur: 二十, 九十; birler sona eklenir: 二十三, 九十九.
4. Sayarken ve sayı içinde 一 yī okunur; «bir tane» anlamında bir birimin önünde ton değişir: 一百 yìbǎi.
5. 二 sayının adı: sayarken, numara okurken, büyük sayıların içinde. 两 miktar: ölçü kelimesinden önce, 两个人.
6. Rakam rakam okunan dizilerde sıfır 零, ana karada «bir» çoğu zaman yāo (幺).
7. 6–10 arası el işaretleri bölgeye göre değişir; 四 sì ile 死 sǐ yalnız tonla ayrılır.

Sonraki derse köprü

Bu derste yüze kadar geldin ve 一百 ile durdun. Sıradaki ders «Yüzler, binler ve para: 块, 元, 毛» sayıyı bin ve ötesine taşıyor ve bu derste ertelediğin iki soruyu cevaplıyor: «yüz bir» gibi boş basamaklı bir sayıda 零 nereye girer ve 一十 hangi sayıda geri döner? Sonra sayılar cebe iner: aynı fiyat etikette 元 ile, kasada konuşurken 块 ile söylenir; yuanın onda biri de 毛'dır. 二 ile 两 ayrımı da orada yeni bir sınavdan geçecek: iki yüz söylenirken hangisi seçilir?