呢 ile kısa soru: 你呢？

Kanca

Öğle arası, üniversite kantininde sıra. Tezgâhın arkasındaki aşçı Deniz'e 你吃什么？ diye soruyor; Deniz 面条儿 diyor, eriştesini alıyor. Aşçı kepçeyi bırakmadan başını 小明'e çeviriyor ve yalnızca iki hece söylüyor: «你呢？» 小明 hiç duraksamadan 包子 cevabını veriyor. Deniz tepsisini taşırken soruyu kafasında evirip çeviriyor: ne fiil vardı ne soru kelimesi, yalnızca «sen» ve bir hafif ton. 小明 yine de ne sorulduğunu tam olarak anladı.

Çünkü soru, eksik parçasını bir önceki cümleden alıyordu. Bu derste 呢 ile kurulan bu kısa soruyu, aynı edatın bağlamsız kullanıldığında «nerede?» anlamına kaymasını ve soru kelimeli bir soruyu nasıl yumuşattığını öğreniyorsun. Ders, «Soru Sormak» modülünün son halkası; sonunda öğrendiğin bütün soru biçimlerini bir tabloda toplayacağız.

Anlatım

Ad + 呢: «ya …?»

Bir şey söyle, konuyu başka birine çevir ve sonuna 呢 ekle. Fiili, sıfatı, nesneyi yeniden kurmazsın; dinleyen onları az önceki cümleden alır.

呢'nin önüne zamir, ad, gösterme ya da zaman kelimesi gelebilir. Hepsi konuşmanın yeni konusudur; sorunun geri kalanı önceki cümlede bekler.

Cevap verirken o eksik parçayı geri koyarsın. 我很好，你呢？ diye sorana 我也很好 dersin, yalnızca «也» ya da «好» demezsin. 我是学生，你呢？ sorusuna da 我是老师 ya da 我也是学生 gibi tam bir cümleyle karşılık verilir. Kısa olan sorudur; cevap normal boyunda kalır.

你好吗？ sorusuna verilen 我很好，你呢？ cevabı soruyu geri yollar; selamlaşmanın en sık duyulan ikinci yarısı budur. Saygı gösterdiğin birine geri sorarken zamir de değişir: 张老师，您呢？

Bağlam yoksa: «… nerede?»

Aynı kalıp, önünde hiçbir cümle olmadan da kullanılır. Odaya giren biri çevresine bakıp 小明呢？ diye sorarsa ortada ödünç alınacak bir yüklem yoktur. Bu durumda soru bir yeri ister: «小明 nerede?» Soran, aradığı kişiyi ya da eşyayı dinleyenin de bildiğini varsayar; yalnızca onun şu an nerede olduğunu öğrenmek ister.

Kaybolan bir şeyi ararken en çok bu kullanılır: 我的书呢？ «Kitabım nerede?». Cevap bir yerle gelir: 在这儿 «burada», 在那儿 «orada», 不在这儿 «burada değil». 在 ile yer söylemeyi 在哪儿 sorusundan tanıyorsun.

Hangi anlamın kastedildiğini bağlam söyler. 我的手机很新，你的手机呢？ cümlesinde ikinci yarı «Seninki de yeni mi?» diye sorar, çünkü yüklem hazırdır. Aynı 你的手机呢？ çantasını karıştıran bir arkadaşa söylendiğinde ise «Telefonun nerede?» anlamına gelir.

Soru kelimesinin arkasında: yumuşatan 呢

Üçüncü kullanım, zaten soru olan bir cümlenin sonuna gelir. 你去哪儿？ kendi başına eksiksiz bir sorudur; 你去哪儿呢？ ise aynı şeyi daha yumuşak, daha düşünceli bir tonla sorar. 他是谁呢？ «Kim acaba o?», 你吃什么呢？ «Ne yiyorsun bakalım?» gibi. Olumlu-olumsuz soruya da gelebilir: 你去不去呢？

Burada 呢 soruyu kurmaz, yalnızca rengini değiştirir; onu çıkarırsan cümle yine sorudur. Şimdilik bu kullanımı tanıman ve birkaç kalıpta denemen yeter. 吗 sorusunun sonuna ise eklenmez.

呢 ve 吗 aynı işi görmez

İkisi de cümlenin sonuna gelen hafif tonlu bir edat; işlevleri ise ayrı. 吗 bir bildirmeyi onaylanacak ya da reddedilecek bir soruya dönüştürür: 你是学生 → 你是学生吗？ 呢 bunu yapamaz. 你是学生呢？ diye bir soru kurulmaz, çünkü 呢 soru olarak yalnızca evet-hayır sorusu olmayan yerlerde çalışır: kısa geri soruda, soru kelimeli soruda, olumlu-olumsuz soruda.

Ters yönde de sınır var. 吗 kısa geri soru yapamaz: «你吗？» Çincede «ya sen?» demez. Geri soru yalnızca 呢 ile kurulur.

Sesi: kısa ve alçak bir ne

呢 her üç kullanımda da hafif tonla okunur: ne. Vurgu önündeki kelimeye düşer; 你呢'de kulağa çarpan nǐ'dir, ne arkasından kısa ve alçak gelir (Ders S.4). 呢'yü uzatmak soruyu bozmaz ama aksanını belli eder.

İleride: 在…呢

呢 sürmekte olan eylemle de kullanılır: 他在看书呢 «Şu anda kitap okuyor.» Bu bir soru değildir ve konusu Ders HSK1.37; cümle sonundaki her 呢 soru değildir.

Modülün dört soru biçimi

Bu modülde soru sormanın dört yolunu öğrendin; ne istediklerini ve 呢 alıp almadıklarını bir arada gör:

İlk üçü bir konuşmayı açabilir. Dördüncüsü konuşmanın içinde yaşar: ya önceki cümleye yaslanır ya da iki tarafın da bildiği bir eşyayı arar.

Karakter köşesi

Köşe bu kez kantin masasından kuruldu. 包 «sarmak» ile tanıdığın 子 birleşince 包子 bāozi «buharda pişmiş içli çörek» olur. 面 tek başına «yüz» demektir; yemek bağlamında «un, erişte» anlamı taşır: 面条儿 miàntiáor «erişte», 面包 miànbāo «ekmek». Bu ikinci anlamın geleneksel yazılışı 麵'dir; Tayvan ve Hong Kong'da menülerde onu görürsün. 面 aynı zamanda kendi köküdür.

桌 ve 椅 ikisi de 木 «ağaç» kökünü taşır ve 子 ile kelime kurar: 桌子 zhuōzi «masa», 椅子 yǐzi «sandalye». Kelimenin içinde 子 hafif tonla okunur. 呢'nin kendisini Ders S.4'ün köşesinde tanımıştın.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu kısa soruyu neredeyse aynı yoldan kurar. «İyiyim, ya sen?» cümlesinde de fiil tekrar edilmez; dinleyen «iyi misin» kısmını önceki cümleden tamamlar. TDK sözlüğü «ya» sözünün bu anlamını şöyle tanımlar: bilinen ya da anlatılan bir olay dolayısıyla başka bir konu için sorulan söz; örneği de tam bu iştir: «Sen geldin, ya Ahmet?» Fark sırada. Türkçe «ya»yı yeni konunun önüne koyar, Çince 呢'yü arkasına: «ya sen» ile 你呢 ayna görüntüsü gibidir.

Kayıp eşyayı sormakta da Türkçenin bir karşılığı var. «Kitabım nerede?» düz sorudur, ama gündelik konuşmada «Hani kitabım?» da denir. TDK «hani» sözünü önce «nerede, ne oldu, nerede kaldı» anlamıyla verir. 我的书呢？ cümlesinin taşıdığı hafif şaşkınlık «hani kitabım?» sorusuna daha yakındır: kitabın bir yerde olması gerekiyordu, şimdi yok.

Yumuşatan 呢'nin birebir karşılığı yok. «Acaba» bazen yakın düşer, çünkü TDK'ye göre merak ve kararsızlık anlatır; ama 你去哪儿呢？ çoğu zaman o kadar kuşkulu değildir, yalnızca sorunun sertliğini alır: «nereye gidiyorsun bakalım?». Her 呢'ye «acaba» koyma; Türkçede çoğu zaman ses tonu aynı işi görür.

Örnekler

İlk beş örnekte 呢 önceki cümlenin yüklemini ödünç alıyor; 那个呢 ile 明天呢 bunun eşya ve zamanla da işlediğini gösteriyor. Altıncı ve yedinci örnekte önceki cümle yok, soru yer istiyor. Altıncının cevabındaki 桌子上 «masanın üstü» yer bildiren bir kalıp; şimdilik bütün olarak al. Sekizinci ve dokuzuncu örnekte 呢 zaten soru olan cümleyi yumuşatıyor.

Örnek diyalog

Öğle arası, kantin. Deniz ile 小明 bir masada yemek yiyor; tepsisiyle yer arayan bir kız masaya yaklaşıyor.

Deniz telefonuyla saati kontrol etmek için cebine uzanıyor; cebi boş.

Telefon tezgâhın yanında, Deniz'in tepsisini aldığı yerde duruyor. Deniz onu alıp dönerken tepsisiyle geçen 张老师 masaya uğruyor.

Bu sahnede 呢'nin üç işi de geçti. Deniz 你呢 diyerek 小美'ye hem adını hem nereli olduğunu tek seferde soruyor, 小美 de iki bilgiyi birden veriyor. Telefon kaybolunca aynı edat bağlamsız kalıyor ve bir yer istiyor. 小明'in 你学什么呢 ve 张老师'nin 你们去哪儿呢 soruları 呢 olmadan da sorudur; edat onlara sohbet tonu katıyor. Deniz hocasına geri sorarken 你 yerine 您 seçiyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 我是土耳其人，你呢？ — 我是中国人 ya da 我也是土耳其人. (b) 我喜欢猫，你呢？ — 我也喜欢猫 ya da 我不喜欢猫. (c) 我今天很忙，你呢？ — 我不忙 ya da 我也很忙. Cevapta yüklem her seferinde geri geldi.
2. Örnek: 我的书呢？ — 在这儿。 我的手机呢？ — 在那儿。 小明呢？ — 他在家 ya da 他去上课. Önünde bir cümle olmadığı için her soru bir yer istiyor.
3. (a) 吗: 呢 bu evet-hayır sorusunu kuramaz. (b) 呢: kısa geri soru. (c) 呢 ya da hiçbiri: 他是谁？ zaten sorudur, 呢 yumuşatır; 吗 olmaz. (d) 呢 ya da hiçbiri: olumlu-olumsuz soru 吗 almaz.
4. Örnek: 小明 «我的手机很新» der, sonra Deniz'e 你的手机呢？ diye sorar: yüklem hazır olduğu için «Ya seninki?» Öteki sahnede Deniz çantasını karıştıran 小明'i görüp ona 你的手机呢？ der: önünde cümle yok, soru yer istiyor.

Özet kartı

1. Konu + 呢 = «ya …?». Yüklem önceki cümleden gelir: 我很好，你呢？
2. Cevapta yüklem geri konur: 我也很好, yalnızca 也 değil.
3. Önünde cümle yoksa X呢 bir yer ister: 我的手机呢？ — 在这儿。
4. Soru kelimeli ya da olumlu-olumsuz bir sorunun sonuna gelen 呢 soruyu yumuşatır; çıkarılsa da soru kalır.
5. 呢 evet-hayır sorusu kurmaz (你是学生吗？), 吗 da geri soru yapmaz (你呢？).
6. 呢 hafif tonla okunur: ne. Saygıyla geri sorarken: 您呢？
7. Modülün dört soru biçimi: 吗 sorusu, soru kelimeli soru, olumlu-olumsuz soru, 呢 ile kısa soru.

Sonraki derse köprü

Tepsideki 包子'ların kaç tane olduğunu söylemek ya da 小美'ye telefon numaranı vermek için sayılar lazım. Sıradaki ders «Sıfırdan yüze sayılar; 二 ve 两» o boşluğu dolduruyor. Dikkat isteyen yer «iki»: bir numarayı okurken kullanılan kelime, kaç tane olduğunu söylerken kullanılandan ayrıdır. Hangi durumda 二, hangisinde 两? Ayrımı orada kuracaksın.