你好: selamlaşmak ve vedalaşmak

Kanca

Dönemin ilk sabahı Deniz sınıfa erken geldi. Kapıda 张老师 ile karşılaştı ve aylardır çalıştığı cümleyi söyledi: «你好吗？» Hoca gülümseyerek cevap verdi, ama Deniz'in gözü kapıdan giren iki Çinli öğrenciye takıldı. İkisi de hocaya «老师好！» deyip geçti; birbirlerine ise yalnız el salladılar. Öğlen koridorda 小明 onu durdurdu ve «吃了吗？» diye sordu. Deniz ne yediğini anlatmaya başladığında 小明 çoktan «拜拜！» deyip uzaklaşmıştı.

Deniz'in Çincesinde yanlış bir hece yoktu, sesler yerli yerindeydi. Eksik olan, hangi durumda hangi kalıbın söylendiğini bilmekti. Bu ders o eksiği kapatıyor: kime nasıl merhaba denir, günün saati selamı nasıl değiştirir, ayrılırken kim ne söyler?

Anlatım

你好 ve saygılı biçimi 您好

你好 nǐ hǎo iki karakterden kurulur: 你 «sen» ve 好 «iyi». Kalıp olarak anlamı «merhaba»dır ve cevabı da çoğunlukla aynı sözdür: biri 你好 der, öteki 你好 diye karşılar. Bu, ilk kez tanıştığın biriyle, bir dükkânda ya da resmî bir ortamda en güvenli selamdır. Kang Xuan'ın çalışması 你好'yu daha çok resmî ortama ve birbirini az tanıyan akranlara bağlar; aynı çalışmaya göre genç akranlar arasında İngilizce «hi»dan gelen 嗨 hāi da sık duyulur.

Karşındaki senden yaşça büyükse, bir öğretmen, bir yönetici ya da hizmet verdiğin bir müşteriyse 你 yerine 您 nín gelir: 您好. Kangxi kökü 心 olan bu karakteri bir önceki seviyenin sınavında okumuştun; burada işlevini öğreniyorsun. 您 tek bir kişiye saygıyla seslenmenin yoludur. Nankai Üniversitesi'nden Kang Xuan'ın 2023'teki çalışması da bu dağılımı kaydeder: konumca daha alçakta duran kişi daha yüksekte durana genellikle 您好 der.

Birden çok kişiye: 你们好 ve 大家好

Bir gruba selam verirken 你 çoğul eki 们 alır: 你们好 «merhaba (hepinize)». 们'nun öteki zamirlerle kullanımı Ders HSK1.3'ün konusu; burada yalnız selamın içinde, hazır kalıp olarak geçiyor. Bir sınıfa, toplantıya ya da yemek masasına dönüp konuşmaya başlayan biri ise daha çok 大家好 dàjiā hǎo der. 大家 «herkes» demektir; konuşan, karşısındaki topluluğun tamamına tek sözle seslenir.

Saygılı biçim çoğul yapılmaz. Türkçedeki «siz» hem çoğul hem nezaket bildirir; 您 ise yalnız nezakettir ve tek kişiyi gösterir. 您们 biçimine yer yer rastlayabilirsin, ama HSK izlencesinin zamir listesinde 您 ve 你们 vardır, 您们 yoktur; bu programda da kullanılmaz. Topluluğa daha resmî bir hitapta 各位 gèwèi da duyulur; CC-CEDICT onu «herkes, (konukların, meslektaşların) hepsi» diye açıklar.

Hitap + 好: 老师好, 张老师好

Çincede bir kişiye unvanıyla ya da akrabalık sözüyle seslenip arkasına 好 eklemek başlı başına bir selamdır. Sınıfta öğrenciler öğretmene 老师好 der; adı biliniyorsa 张老师好. Kang Xuan aynı kalıbı iş yerinde (张主任您好 «Müdür Zhang, merhaba») ve mahallede (李阿姨好 «Li teyze, merhaba») örnekleriyle verir. Aynı çalışmaya göre resmî olmayan bir ortamda küçüğün büyüğe doğrudan 你好 demesi kaba bulunabilir; böyle bir durumda «hitap + 好» kalıbı daha yerindedir.

Öğretmen de sınıfa döndüğünde 同学们好 tóngxuémen hǎo diyebilir: 同学 «sınıf arkadaşı, öğrenci» demektir, 们 onu topluluğa çevirir. Deniz'in sınıfında bu karşılıklı selam her dersin açılışıdır.

Günün saatine göre

HSK 1 kelime listesinde 早上 zǎoshang «sabah» ve 晚上 wǎnshang «akşam» vardır; ikisi de 好 alıp selam olur. 早上好 sabah, 晚上好 akşam karşılaşmasının selamıdır. Sabah selamının kısa ve gündelik biçimi tek hecedir: 早！ zǎo. Listedeki 上午 «öğleden önce» ve 下午 «öğleden sonra» kelimelerinden 下午好 da kurulur; CC-CEDICT onu da ayrı bir selam olarak kaydeder.

晚上好 bir karşılaşma selamıdır. Gece ayrılırken ya da yatmaya giderken söylenen «iyi geceler» ise 晚安 wǎn'ān'dır. Bu kelime izlencede HSK 4'te yer alır, ama sık duyacağın için şimdiden tanı.

Vedalaşmak: 再见, 明天见, 拜拜, 慢走

Ayrılırken en genel söz 再见 zàijiàn'dir: 再 «yeniden», 见 «görmek». Ertesi gün yine görüşecek kişiler 再 yerine günü koyar: 明天见 «yarın görüşürüz». Aynı kalıp başka zaman sözleriyle de kurulur; önemli olan buluşmanın belli olmasıdır.

Arkadaşlar arasında 拜拜 da çok duyulur. CC-CEDICT bu kelimeyi İngilizce «bye-bye»dan ödünçleme olarak kaydeder ve okunuşunu báibái verir; bāibāi gibi başka söyleyişleri de not eder. Kelime HSK listelerinde yoktur. Kalıp olarak bil, ama hocana ya da yaşça büyüğüne 再见 de.

Bir de misafiri uğurlayan tarafın sözü var: 慢走 màn zǒu, kelime kelime «yavaş yürü». Ev sahibi, dükkân sahibi ya da seni kapıya kadar geçiren biri bunu söyler; CC-CEDICT anlamını «ayrılan konuğa: kendine iyi bak» diye verir. 慢 ve 走 izlencede HSK 2'dedir. Sen ayrılan kişi olarak söylemezsin; duyduğunda 再见 ya da 谢谢 ile karşılık verirsin.

你好吗 ve «selam» yerine geçen sorular

你好吗 nǐ hǎo ma «nasılsın» ders kitaplarının ilk sayfalarındadır, çünkü 你好'ya tek bir hece ekleyip soru kurmayı gösterir. 吗 ile soru Ders HSK1.5'te ayrıca işlenecek; burada yalnız kalıp olarak duruyor. Gündelik kullanımda ise bu soru kitaplardaki kadar sık değildir. John Pasden Sinosplice adlı yazısında, Çince konuşanların 你好吗'yu birbirlerine seyrek sorduğunu, ama yabancılara sorduklarını yazar; soruyu yeni başlayanın «yardımcı tekerlekli» selamı diye adlandırır.

Tanıdıklar arasında selamın yerini çoğu zaman o anki duruma dair kısa bir soru alır. Kang Xuan bunlara «soru-cevap türü selam» der: 吃了吗？ «yedin mi?», 去哪儿？ «nereye?», okulda 下课了？ «ders bitti mi?». Aynı çalışmaya göre 吃了吗 daha çok yaşça büyüklerin selamıdır, gençler onu genellikle yemek saatinde kullanır; Kang bu yüzden onu sınıfta gündelik bir selam gibi öğretmemeyi önerir. Kural, o saatte insanların genellikle yaptığı işi sormaktır: ders çıkışında 下课了, işten ya da okuldan çıkış saatinde 回家啊 «eve mi?». Bu soruların cevabı kısadır: 吃了 «yedim», 回家 «eve». Soran ayrıntı beklemez; soru bir ilgi gösterisidir.

Karakter köşesi

再 bu dersin en sık karakteridir: 再见'nin başında durur, ayrıca HSK 1 dilbilgisi listesinde «bir daha» bildiren bir sıklık zarfı olarak yer alır. 午 bu seviyede tek başına değil, 上午, 中午 zhōngwǔ «öğle» ve 下午 kelimelerinin içinde karşına çıkar; üçü günü öğleye göre böler. 拜'nın sözlükteki temel okunuşu bài'dir ve saygı sunmayı anlatır; ödünçleme 拜拜'da ise İngilizce sözün sesini karşılar, bu yüzden tabloya o kelimedeki okunuşu yazdık. 慢'nin kökü soldaki dikey kalp 忄'dir, sağ yanı on bir çizgi daha ekler; önce üç çizgilik 忄'yi, sonra sağ yanı yukarıdan aşağı yaz. Ezber için: 慢走'yu hep kapı eşiğinde, uğurlayanın ağzında düşün.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe de selamı günün saatine bağlar: sabah «günaydın», akşam «iyi akşamlar», gece ayrılırken «iyi geceler». Bu eşleşme Çinceye kolay taşınır: 早上好, 晚上好, 晚安. Tuzak yalnız iki kalıbın yerini karıştırmaktadır. Türkçede «iyi akşamlar» hem karşılaşırken hem ayrılırken söylenebilir; Çincede 晚上好 karşılaşmanın, 晚安 ayrılığın sözüdür.

Saygı biçiminde ise iki dil ayrılır. Türkçenin «siz»i iki işi birden görür: birden çok kişiye seslenir ya da tek kişiye nezaket gösterir. Çince bu iki işi iki ayrı sözcüğe dağıtır. Nezaket 您'dir ve tekildir; çoğul 你们'dır ve nezaket taşımaz. Bu yüzden hocana «siz» der gibi 您好 dersin, ama sınıfa dönüp «hepinize» demek istediğinde 你们好 ya da 大家好 dersin.

Vedalaşmada da tanıdık bir düzen var. Türkçede ayrılan «hoşça kal», kalan «güle güle» der; iki taraf farklı söz söyler. Çincede 再见 iki tarafın da sözüdür, ama 慢走 Türkçedeki «güle güle»ye benzer biçimde yalnız uğurlayana aittir. «Görüşürüz» ise 再见 ile 明天见 arasında bir yerdedir: buluşma belliyse günü söylemek daha doğaldır.

Durum sorusu da Türkçeye yabancı değil. Bir komşunun «Hayırdır, nereye?» sorusu çoğu zaman gerçek bir bilgi istemez; 去哪儿 de öyledir. Kang'ın örneklerinde Çincedeki farkı saat belirler: yemek saatinde 吃了吗, ders çıkışında 下课了 sorulur, yani soru o saatte yapılan işe göre değişir.

Örnekler

Dikkat et: 张老师好'da unvan ve ad selamın kendisidir, araya 你 girmez. 老师再见'de sıra Türkçenin tersine görünür; hitap önce gelir, veda sonra. 早上 ve 晚上 sözlükte hafif tonlu 上 ile yazılır: zǎoshang, wǎnshang.

Örnek diyalog

Dönemin ilk günü, sabah sekiz. Deniz sınıfa ilk giren öğrenci; 张老师 kürsüde kâğıtlarını diziyor. Ders bitince öğlen olur ve Deniz koridorda 小明 ile karşılaşır.

Sabah selamında hoca, öğrencinin uzun 早上好'suna tek heceyle karşılık verir; bu, yakınlık gösteren gündelik kısaltmadır. Sınıf selamında öğretmen topluluğa, sınıf da tek kişiye seslenir: 同学们 ile 老师 karşı karşıya durur. Koridordaki sahne ise kancadaki sahnenin düzeltilmiş hâlidir. Deniz bu kez kısa cevap verir, 小明 de ayrıntı istemez.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 张老师好！ ya da 老师，早上好！ (saygılı biçim için 您好 da olur). (b) 晚上好！ (yakın bir arkadaşa doğrudan adıyla seslenmek de yeter). (c) 大家好！ (d) 明天见！ ya da 拜拜！; buluşma belli olduğu için 明天见 en doğal olanı.
2. (a) 大家好！ ya da 你们好！; 您 tekildir, 们 almaz. (b) 再见！ ya da 晚安！; 晚上好 yalnız karşılaşırken söylenir. (c) 再见！ ya da 谢谢！; 慢走 uğurlayanın sözüdür.
3. zǎoshang hǎo, wǎnshang hǎo, tóngxuémen hǎo, lǎoshī zàijiàn, míngtiān jiàn. 们 ve 早上, 晚上'daki 上 hafiftir; 再见 ikinci hecesinde de tonunu korur.
4. 吃了。 / 回家。 / 拜拜！ (ya da 再见！, 明天见！). Cevaplar kısa olmalı; iki soru da selam işlevindedir.

Özet kartı

1. 你好 en güvenli selamdır; resmî ortamda ve ilk karşılaşmada kullanılır.
2. 您好 tek bir kişiye saygıyla söylenir; 您 çoğul olmaz, topluluğa 大家好 ya da 你们好 denir.
3. Hitap + 好 başlı başına selamdır: 老师好, 张老师好; öğretmen sınıfa 同学们好 der.
4. Saat selamı değiştirir: 早上好 (ya da 早), 下午好, 晚上好 karşılaşırken; 晚安 gece ayrılırken.
5. Vedalar: 再见 genel, 明天见 buluşma belliyken, 拜拜 arkadaşlar arasında; 慢走 yalnız uğurlayanın sözü.
6. 你好吗 ders kitabı kalıbıdır; tanıdıklar arasında 吃了吗, 去哪儿 gibi durum soruları selam yerine geçer ve kısa cevap ister.

Sonraki derse köprü

Bu derste selamın da vedanın da kişiye ve saate göre seçildiğini gördün. Sonraki ders «谢谢, 对不起, 没关系: nezaket kalıpları» aynı soruyu konuşmanın ortasına taşıyor: biri sana yardım ettiğinde ya da sen birine zarar verdiğinde ne dersin, sana bunu söyleyene ne cevap verirsin? Orada 谢谢'ye verilen 不客气 ile 对不起'ya verilen 没关系 yan yana duracak. 晚上好 ile 晚安 nasıl aynı akşamın iki ayrı anına aitse, bu iki cevap da birbirinin yerine geçmez; özrün gündelik karşılığı 没事 ile daha ölçülü 没关系 arasındaki fark da orada.