Pinyin: Çinceyi Latin harfleriyle okumak

Kanca

Bir haritada üç şehir adı görüyorsun: Xi'an, Qingdao, Chongqing. Hepsi Latin harfleriyle yazılmış, hepsini Türkçe gibi okuyabileceğini sanıyorsun: «Ksian», «Kingdao», «Çongking». Pekin'de bir taksiye binip bu adları böyle söylersen şoför büyük olasılıkla anlamaz, çünkü üçünde de harfler Türkçedeki değerleriyle okunmuyor.

Bu adlar pinyinle yazılmış. Pinyin Türkçeyle aynı alfabeyi kullanır, ama her harfe kendi ses değerini verir. Bu derste pinyinin ne işe yaradığını, nereden geldiğini, bir heceyi hangi parçalara ayırdığını ve Türkçe okuyanı ilk bakışta hangi harflerin yanılttığını göreceksin.

Anlatım

Pinyin nedir, ne değildir

你 karakterine ilk kez bakan biri onun «nǐ» diye söylendiğini çizgilerden çıkaramaz; bir öğretmene, bir kayda ya da bir yazıya ihtiyacı vardır. Pinyin o yazıdır: her heceyi Latin harfleriyle ve bir ton işaretiyle kaydeder. Ders kitabındaki her cümlenin altındaki satır, sözlükteki her maddenin yanındaki okunuş, çocukların okumayı öğrendiği ilk kitaplar pinyinle yazılır.

Pinyin bir okuma aracıdır; Çincenin yazısı karakter olarak kalır. Gazete, tabela, kitap ve resmî yazı karakterle yazılır, pinyin onların yanında yardımcı satır olarak durur. Önceki derste shì hecesinin «olmak», «iş», «şehir» gibi birçok anlamı taşıdığını gördün. Pinyinle yazılmış bir metinde bu anlamların hepsi aynı «shì» olarak görünür; onları ayıran karakterdir. Pinyin sesi kaydeder, anlamı karakter taşır. Pinyinin gündelik bir işi daha var: telefonda «nihao» yazarsın, telefon 你好 karakterlerini önerir ve sen seçersin; bu yazma yolunu Ders S.23'te öğreneceksin.

Kısa bir tarih: Peking'den Beijing'e, Tao'dan Dao'ya

Çinceyi Latin harfleriyle yazma denemeleri pinyinden çok eskidir. İngiliz diplomat Thomas Wade 1867'de Pekin söyleyişi üzerine bir ders kitabı yayımladı ve kendi yazım düzenini kullandı; Herbert Giles bu düzeni 1892'de çıkardığı Çince–İngilizce sözlükte tamamladı. Ortaya çıkan Wade-Giles sistemi, yirminci yüzyılın büyük bölümünde İngilizce yayınların standart yazımı oldu. «Taoizm» kelimesindeki «Tao» oradan gelir. Aynı karakter, 道, pinyinde «dào» diye yazılır ve bugün Batı dillerinde «Daoizm» biçimi de yaygındır.

«Peking» adı ise başka bir kaynaktan gelir. Çin posta idaresi 1906'da şehir adları için kendi Latinleştirmesini benimsedi; «Peking», «Nanking» gibi biçimler bu posta yazımına aittir. Wade-Giles aynı şehri «Pei-ching» diye yazıyordu. Pinyinde ise şehrin adı Běijīng'dir ve Türkçedeki «Pekin» adı da pinyinden önceki Batı yazımlarının izini taşır.

Çin Halk Cumhuriyeti'nde Hanyu Pinyin şeması, 11 Şubat 1958'de Birinci Ulusal Halk Kongresi'nin beşinci oturumunda onaylandı ve aynı yılın sonbaharında ilkokullarda okutulmaya başladı. Uluslararası Standartlar Örgütü (ISO) şemayı 1982'de ISO 7098 standardı olarak yayımladı. Tayvan 2009'da Hanyu Pinyin'i resmî Latinleştirme sistemi olarak kabul etti; orada kişi adlarında eski yazımlar hâlâ sık görülür.

Hecenin üç parçası

Pinyin, Çince heceyi Türkçe heceden farklı bir mantıkla böler. Her hecede üç parça aranır: baştaki sessiz, geri kalan ünlü kısım ve hecenin bütününe yayılan ton. «shēng» hecesinde baş ses «sh», son ses «eng», ton da ē üzerindeki düz çizgiyle gösterilen birinci tondur. Bazı hecelerin baş sesi yoktur: «ài» (sevgi) doğrudan son sesle başlar.

Bu üçlü, Ses ve Yazı seviyesinin bütün düzenini belirler: önce tonlar, sonra baş sesler, sonra son sesler tek tek çalışılır. Bu derste yalnız iskeleti tanıman yeterli.

Dört işaret ve işaretsiz hece

Pinyin tonu harfin üstüne konan bir işaretle yazar. Klasik örnek «ma» hecesidir:

Dört tonun yanında bir de hafif ton (轻声, qīngshēng) vardır: kısa ve vurgusuz söylenir, pinyinde hiçbir işaret almaz. «Teşekkürler» anlamındaki 谢谢 bu yüzden «xièxie» diye yazılır; ikinci hecede işaret yoktur. Tonların nasıl çıkarıldığını, kulakla nasıl ayırt edildiğini Ders S.1 ile başlayan bölümde adım adım çalışacaksın. Şimdilik bir şeyi aklında tut: ton işareti süs değildir ve pinyin onsuz eksik yazılmış sayılır.

Örnek kutusundaki satır nasıl kurulur

Bu programın her örneğinde karakterli cümlenin yanında köşeli parantez içinde bir pinyin satırı duruyor. O satır birkaç yazım kuralına uyar. Bir kelimeyi oluşturan heceler bitişik yazılır: 老师 «lǎo shī» değil «lǎoshī» olur. Cümlenin başı ve özel adlar büyük harfle başlar: Běijīng, Zhōngguó. a, o ya da e ile başlayan bir hece bir önceki heceye bitişirse araya kesme işareti girer; Xī'ān yazımındaki işaret, okura burada iki hece olduğunu söyler. Hafif tonlu hece ise, gördüğün gibi, işaretsiz kalır.

Türkçe okuyanı yanıltan harfler: ilk uyarı

Pinyin harflerinin bir kısmı Türkçedeki değerine yakın okunur: m, n, l, f, s ve ü gibi. Bir kısmı ise Türkçe gözle okunduğunda bambaşka bir ses çıkar. Bu bölüm o harflere yalnız bir uyarı levhası dikiyor; seslerin ağızda nasıl çıkarıldığı Ses ve Yazı seviyesinin işidir ve oradaki tarifler burada verilen kaba ipuçlarından çok daha incedir.

Kancadaki üç adı bu tabloyla yeniden oku. Xi'an «Şi-an»a, Qingdao «Çingdao»ya daha yakındır; 菜 (yemek) kelimesinin pinyini «cài», «cay» değil «tsay» gibi duyulur. Türkçe konuşanın sevindiği yer de var: Türkçede ü sesi zaten olduğu için 女 (nǚ, kadın) kelimesindeki ü, İngilizce konuşanı zorlayan bir sesi sana tanıdık getirir.

Karakter köşesi

Bu dersin karakterleri pinyinin kendi terimleri ve pinyinle en sık karşılaşacağın şehir adıdır.

调 karakteri iki okunuşludur: «ton» anlamında diào, «ayarlamak» anlamında tiáo. Bu derste yalnız diào okunuşunu kullanıyoruz. 拼 karakterinin solundaki 扌, «el» anlamındaki 手 karakterinin kısalmış biçimidir; birleştirmek elle yapılan bir iştir ve bu kök pek çok eylem karakterinde karşına çıkacak. 北京 (Běijīng) kelime anlamıyla «kuzey başkent»tir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe okur Latin harflerine yabancı değildir ve bu hem bir kolaylık hem bir tuzaktır. Türkiye 1 Kasım 1928'de kabul edilen Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun ile Arap harflerinden Latin harflerine geçti ve yazının kendisini değiştirdi. Çin ise başka bir yol izledi: karakterler yazı olarak kaldı, Latin harfleri onların yanına okuma aracı olarak eklendi. Bu yüzden Türkiye'de bir çocuk okumayı öğrendiğinde artık her metni okuyabilir; Çin'de pinyini öğrenen çocuk bir sonraki adımda yine karakter öğrenmek zorundadır.

Türkçe yazının büyük gücü, harf ile ses arasındaki ilişkinin oldukça düzenli olmasıdır: bir kelimeyi görünce nasıl söyleneceğini çoğunlukla bilirsin. Pinyin de kendi içinde düzenlidir; bir harf hep aynı sese karşılık gelme eğilimindedir. Sorun, pinyinin harflere Türkçenin verdiği değerleri vermemesidir. «c» Türkçede bir ses, pinyinde başka bir sestir. İngilizce öğrenmiş biri bu durumu tanır: «city» kelimesindeki c ile «cat» kelimesindeki c aynı harftir, ama Türkçe gözle okunmazlar. Pinyine de Türkçe değil, kendi kurallarıyla okunan bir yazı gibi bakmak gerekir.

Bir fark daha var: Türkçede vurgu kelimenin anlamını nadiren değiştirir. İstanbul'daki semt adı «Bebek» ilk hecesinden, «bebek» kelimesi son hecesinden vurgulanır; ama bu tür çiftler azdır ve vurgu yazıda gösterilmez. Çincede ise tonun değişmesi kelimeyi değiştirir ve pinyin bu yüzden tonu her hecede yazar.

Örnekler

Örneklerde bu dersin uyarılarını görebilirsin. 谢谢 (xièxie) ikinci hecesinde işaret taşımaz, çünkü o hece hafif tonla söylenir. 去 (qù) kelimesinde q harfi bir «k» değildir; u harfi ise burada aslında ü sesidir ve noktaları yazılmaz, bunun kuralını Ders S.14'te göreceksin. 喝 (hē) kelimesindeki e, Türkçedeki e gibi değil, daha arkadan söylenir.

Örnek diyalog

Deniz'in ilk Çince dersi. 张老师 (Zhāng lǎoshī) tahtaya yalnız pinyinle «Běijīng» yazıyor ve sınıfa dönüyor. Deniz'in yanında oturan 小明, dil değişimi için derse misafir olarak gelmiş.

Xiao Ming'in itirazı yerindedir. Deniz «Běijīng»i doğru okudu, çünkü pinyin ona sesi verdi; ama tahtada 北京 yazsaydı karakteri tanımadan okuyamazdı. Pinyin kapıyı açar, içerideki yol karakterle yürünür.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Baş ses sh, son ses eng, ton birinci ton (ē üstündeki düz çizgi).
2. Üçüncü ton: alçalan, sonra hafifçe yükselen. 谢谢'nin ikinci hecesi hafif tonla söylenir ve hafif ton pinyinde işaret almaz.
3. Kesme işareti iki hecenin sınırını gösterir: a, o ya da e ile başlayan bir hece öncesinde konur. İşaret olmasaydı «xian» tek hece olarak (xiān gibi) okunabilirdi; Xi'an ise xī ve ān hecelerinden oluşur.
4. «Tao» Wade-Giles, «Dao» pinyin yazımıdır. İkisi de 道 karakterini yazar.
5. Kelime «cay» gibi duyulur ve tanınmaz. Pinyindeki c «ts» sesine yakındır; Türkçe c ile bir ilgisi yoktur.

Özet kartı

1. Pinyin (拼音, pīnyīn), standart Çincenin okunuşunu Latin harfleri ve ton işaretleriyle yazan sistemdir; okuma aracıdır, yazının kendisi karakter olarak kalır.
2. Hanyu Pinyin şeması 11 Şubat 1958'de onaylandı; 1982'de ISO 7098 standardı oldu, Tayvan 2009'da resmî sistem olarak kabul etti.
3. Tao, Peking gibi eski biçimler pinyinden önceki yazımlardan gelir: Tao Wade-Giles'tan, Peking posta yazımından; pinyinde Dào ve Běijīng.
4. Her hece üç parçadan oluşur: baş ses (声母), son ses (韵母) ve ton (声调).
5. Dört ton işareti vardır (ā á ǎ à); hafif ton işaretsiz yazılır (xièxie).
6. q, x, c, j, zh, e gibi harfler Türkçedeki değerleriyle okunmaz; ü ise Türkçe konuşan için tanıdık bir sestir.

Sonraki derse köprü

Artık bir Çince kelimenin okunuşunu pinyin satırından çıkarabilirsin. Ama okuyabilmek, hangi kelimeleri ve hangi karakterleri önce öğreneceğine karar vermek demek değil. Bir sonraki ders bu sırayı belirleyen ölçüyü tanıtıyor: Çince Yeterlik Sınavı (汉语水平考试, HSK). Orada sınavın 2025 izlencesindeki HSK 1'den 6'ya altı seviyeyi, onların üstündeki HSK 7–9 bandını ve bir karakterin hangi seviyede öğretileceğinin neye göre belirlendiğini göreceksin.