Çocuğunun dönemini görmek

Açılış sahnesi

Cansu Bilecik'te ilçe hastanesinin laboratuvarında çalışıyor. Sabah sekizi çeyrek geçe, kapının önünde, üç buçuk yaşındaki kızı Mina ayakkabısının cırt cırtını kendisi kapatmak istiyor. Cansu eğilip yardım etmeye uzanıyor; Mina elini itiyor: "Ben yapacağım!" Cırt cırt bir yapışıyor, bir açılıyor. Servis köşede bekliyor.

Cansu'nun içinden tanıdık bir cümle geçiyor: "Bu çocuk çok inatçı." Bir hafta önce kayınvalidesi de aynı şeyi söylemişti, "aynı babası" diye eklemişti. Cansu bir an Mina'yı kucaklayıp ayakkabıyı zorla kapatmayı düşünüyor. Elini uzatıyor, sonra geri çekiyor.

Mina'nın yüzüne bakıyor. Kızın kaşları çatık ama gözleri ayakkabıda. Dilinin ucu dışarıda. Kızgın görünmüyor; çok uğraşıyor gibi görünüyor. Cansu yanına çömeliyor: "Kendin kapatmak istiyorsun. Servise iki dakikamız var. Sen sağdakini kapat, soldakini birlikte yapalım mı?" Mina bir an düşünüyor, sonra başını sallıyor. Sağ ayakkabı biraz eğri kapanıyor. Mina gururla ayağını kaldırıyor. Sol ayakkabıda Cansu cırt cırtı tutuyor, Mina bastırıyor.

Servise koşarken Cansu kendi kendine gülüyor. "İnatçı" kelimesi hâlâ aklında, ama artık bir soru gibi duruyor: inatçı mı, yoksa bir şeyi kendi başına yapmayı öğreniyor mu?

Bu derste ne olacak

Bu derste bir annenin ya da babanın, çocuğunun yaptığı bir şeyin arkasında hangi gelişim temasının durabileceğini düşünmesini ve bu düşünceyi bir etikete çevirmeden cevabına taşımasını göreceğiz. Bodynamic'in dönem haritasının ebeveyn için nasıl bir soru listesi olabileceğine ve nerede durması gerektiğine bakacağız. Cansu, Mina ve dersteki öbür aileler kurgusal.

Sıfır noktası

Birçok evde bir kapı pervazı vardır ve üzerinde kurşun kalemle çizilmiş çizgiler. Her doğum gününde çocuk sırtını pervaza dayar, başının üstüne bir çizgi çekilir, yanına tarih yazılır. Yıllar sonra o pervaz bir evin en sevilen duvarı olur.

Çizgiler bize çocuğun o gün nerede olduğunu söyler. Ne kadar uzayacağını söylemez. Kimin daha uzun olacağını, hangi yaz birden fırlayacağını, hangi yıl yerinde sayacağını da söylemez. İki kardeşin çizgileri aynı pervazda yan yana durur ve birbirine hiç benzemez. Bir de şu var: pervazdaki çizgi bir boyu gösterir, bir çocuğu tarif etmez. Kimse pervaza bakıp "bu çocuk kısa bir çocuk" diye bir hüküm yazmaz; yalnız "bu yaz buradaydı" der.

Bodynamic'in dönem haritası bir ebeveynin elinde böyle bir pervaz olabilir: çocuğun şu sıralar neyle uğraşıyor olabileceğine dair bir işaret. Çocuğa yapıştırılan bir ad olduğu anda işe yaramaz.

Mekanizma

Harita bir soru listesidir

Bodynamic kuramına göre çocuk anne karnından on iki yaş civarına kadar yedi gelişim döneminden geçer ve bu dönemler birbiriyle örtüşür. Kurumun yedi dönem sayfası her dönem için bir yaş aralığı verir: irade dönemi iki ile dört yaş arasına, özerklik dönemi sekiz aylıktan iki buçuk yaşa kadar uzanan bir aralığa yerleştirilir. Mina'nın üç buçuk yaşı irade döneminin içinde, özerkliğin hemen ardında duruyor.

Bu aralıkları bir takvim gibi okumamak gerekir. Örtüşürler, çocuktan çocuğa kayarlar ve kurum dönemlerin yaşa bağlanmasını kendi kuramının bir hipotezi olarak sunar. Bir ebeveyn için daha işe yarar okuma şudur: çocuğum bu sıralar hangi temalarla uğraşıyor olabilir?

Kurumun sayfaları her dönem için birkaç tema sayar. Özerklik döneminde çocuk dünyayı hızla gelişen hareket becerileriyle keşfeder; temalar arasında meraklı olmak ve bir şeyleri kendi başına yapabilmek için yardıma ihtiyaç duymak var. İrade döneminde temalar seçim ve sonuç, güç sahibi olmak ya da olmamak, niyet ile eylemi ayırt etmek. Mina'nın cırt cırtla uğraşı bu iki listenin kesiştiği bir yerde durabilir: bir işi kendi başına yapmak istemek ve o işin gücünü kendi elinde hissetmek.

Bu, Mina hakkında bir hüküm olmaz. Cansu'nun aklına gelen bir olasılıktır. Ama olasılık bile bir şeyi değiştirir: "inatçı" kelimesi bir kapıyı kapatır, "kendi başına yapmayı öğreniyor olabilir" düşüncesi bir kapı açar.

Davranış, tema ve cevap

Bu dersin önerdiği düşünme biçiminin üç adımı var. Önce davranışı olduğu gibi görmek: Mina ayakkabıyı kendi kapatmak istiyor, annesinin elini itiyor, uzun uğraşıyor. Sonra bir tema düşünmek: bu davranış hangi gelişim temasına dokunuyor olabilir? Son olarak cevabı bu temaya göre kurmak: kendi başına yapma isteğine yer açan ama servisin saatini de gözeten bir cevap.

Cansu'nun cevabında Bodynamic'in iki kavramı birlikte duruyor. Mina'nın kendi isteği ciddiye alındı; sağ ayakkabıyı kendisi kapattı. Bağ da korundu; sol ayakkabıyı birlikte yaptılar ve anne kız aynı tarafta kaldı. Bodynamic'in kuram sayfası karakter yapılarının, çocuğun sevdiği insanlarla bağını koruma çabasından doğduğunu ve bunun bazen kendi onurunun pahasına olduğunu söyler. Bir ebeveynin bağı korurken çocuğun kendi isteğine de yer bırakan cevabı, çocuğu bu ikisi arasında seçim yapmak zorunda bırakmaz.

Burada bir şeyi ayırmak gerekiyor. Tema düşünmek çocuğa her istediğini vermek anlamına gelmez. Servis yine de bekliyordu ve Cansu bunu söyledi. İrade döneminin temalarından biri seçim ve sonuçtur; bir çocuk için sınırı olan bir seçim, sınırsız bir seçimden çoğu zaman daha anlaşılırdır. Cansu bir sınır koydu ve o sınırın içinde Mina'ya bir alan açtı.

Dönemin ötesinde

Bir davranışın açıklaması her zaman bir gelişim teması olmayabilir. Çocuk uykusuz, aç, hasta ya da bir şeye kızgın olabilir. Evde bir taşınma, bir kardeş, bir kayıp olmuş olabilir. Dönem haritası ebeveynin aklına gelen ilk açıklama olmamalı; daha sıradan açıklamalara baktıktan sonra açılan bir pencere olabilir.

Bu durum önemli bir sınırı gösteriyor. Çocuğun bir davranışı uzun sürüyorsa, birden değiştiyse, uykusunu, yemesini ya da oyununu belirgin biçimde bozuyorsa, bu bir dönem okumasının değil, bir çocuk hekiminin ya da bir çocuk ruh sağlığı uzmanının konusudur. Bu akademi bir çocuğu değerlendirmeyi öğretmez; bir ebeveyne merakla bakabileceği bir dil önerir.

Etiket ne zaman yapışır

Kapı pervazındaki çizgi bir boyu gösterir. Etiket ise bir çocuğu tarif etmeye kalkar. "İnatçı", "kıskanç", "tembel", "çok hassas": bu kelimeler bir davranışı bir kişiliğe çevirir. Bodynamic'in dönem dilinin de aynı tehlikesi var. "Bu çocuk irade döneminde takılmış" ya da "kızım tam bir geç konum" gibi bir cümle, gündelik bir sıfattan daha bilimsel duyulur ama aynı işi yapar: çocuğu bir kutuya koyar.

Etiketin bu tuzağını Bölüm Dört'te konuşmuştuk. Bir çocuğa yöneldiğinde etiketin bir ağırlığı daha var: çocuk kendisi hakkında söylenen kelimeleri duyar ve onlara göre bir yer alabilir. "Sen hep böylesin" cümlesi bir çocuğun kendi hakkındaki ilk cümlelerinden biri olabilir. Tema düşünmek ise çocuğu geçici bir uğraşın içinde görür: "şu sıralar bununla uğraşıyor."

Bir ölçü işe yarayabilir: dönem dili ebeveynin kendi kafasında bir soru olarak kalır, çocuğa ya da başkalarına bir ad olarak söylenmez. Cansu kayınvalidesine "Mina irade döneminde" demedi. Yalnızca kendi cevabını değiştirdi.

Ebeveynin kendi dönemleri

Bodynamic'in dili ebeveyni suçlamaz. Bir ebeveyn de kendi dönemlerinden geçmiş bir insandır ve bir çocuğun belli bir davranışı onun içinde çok eski bir şeye dokunabilir. Bir çocuğun "ben yapacağım" demesi bir annede sabırsızlık uyandırabilir, bir babada gurur, bir dedede kaygı. Bu tepkiler çocuktan çok yetişkinin kendi hikâyesiyle ilgili olabilir.

Kurumun görüş dönemi sayfası bu dönemin temaları arasında kendi görüşünü oluşturup tartışarak savunmayı ve kurallarla, normlarla, kültürle başa çıkmayı öğrenmeyi sayar. Sare'nin itirazı bu temalardan birine dokunuyor olabilir. Alp'in sesinin yükselmesi ise başka bir yerden geliyor olabilir. İkisini ayırmak, cevabı daha özgür kılar.

Kurum sağlıklı konumu anlatırken Winnicott'un «yeterince iyi» anne babalık düşüncesini anar. Bu fikrin bir ebeveyne söylediği şey rahatlatıcıdır: kusursuz olmak gerekmez. Cansu bir hafta önce ayakkabıyı zorla kapatmış olabilir. Alp aylarca sesini yükseltmiş olabilir. Bir sonraki sabah, bir sonraki akşam yine bir fırsattır.

Kaynaklardan okuma

Yaygın yanlışlar

Kendin dene

Aklında kalsın

Bodynamic'in dönem haritası bir ebeveynin elinde bir soru listesidir: çocuğum şu sıralar hangi temalarla uğraşıyor olabilir? Yaş aralıkları örtüşür ve kurumun kendisi onları bir hipotez olarak sunar.

Düşünme biçiminin üç adımı var: davranışı olduğu gibi görmek, bir tema düşünmek, cevabı o temaya göre kurmak. İyi bir cevap çocuğun kendi isteğine yer açar, bağı da korur ve gerektiğinde bir sınır koyar.

Her davranışın arkasında bir dönem aranmaz. Sıradan açıklamalar önce gelir; uzun süren ya da birden başlayan değişiklikler bir uzmana götürülür. Dönem dili de bir sıfat gibi çocuğa yapışabilir; ebeveynin aklında bir soru olarak kaldığında işe yarar.

O akşam Cansu Mina'yı yatırırken kızın ayakkabılarını kapının önüne dizdiğini gördü. Sağdaki cırt cırt hâlâ biraz eğriydi. Mina uykulu bir sesle "Yarın ikisini de ben kapatacağım" dedi.

Sınıfta

Bodynamic International'ın çevrim içi temel eğitim oturumunun tanıtımı, bu eğitime katılabilecekler arasında terapistlerin yanında ebeveynleri, öğretmenleri ve eğitmenleri de anıyor. Temel eğitim sayfası ise içeriği anne karnından on üçüncü yaşa uzanan yedi evre, gelişimsel travma ve beden okuma olarak tarif ediyor. Bir dönem temasının bir çocukta nasıl göründüğünü tanımak, bir yetişkinin o temaya kendi bedeninde nasıl tepki verdiğini fark etmek ve bu ikisini birbirinden ayırabilmek, yazıyla aktarılabilecek bir bilgiden fazlasını ister. Bu ders bir ebeveynin aklına bir soru bırakıyor; o sorunun bir çocukla yaşanan gerçek bir anda nasıl taşınacağını eğitmen eşliğinde, başka ebeveynlerle ve eğitimcilerle birlikte çalışmak sınıfın işi.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir ebeveynin çocuğuna bakarken bağı ve çocuğun kendi isteğini birlikte nasıl gözetebileceğini konuştuk. Sıradaki derste bakışımız iki yetişkinin arasına dönüyor: bir çiftin tekrar eden bir tartışmasında iki kişinin konumları nasıl karşılaşır? Kimseyi haklı ya da haksız çıkarmadan, iki beden bir ilişkinin içinde nasıl bir dans kurar?