Yanında olmak

Açılış sahnesi

Gece yarısını biraz geçmiş, Ankara'da beş katlı bir apartman. Üçüncü kattaki bir dairede mutfak yangını çıkmış; itfaiye gelmiş, sakinler sokağa inmiş. Emel otuz dört yaşında, ikinci katta oturan bir muhasebeci. Kaldırımda dururken alt kattaki komşusu Necmiye Hanım'ı görüyor: yetmiş yaşında, pijamalarıyla apartmanın karşısındaki duvarın dibine oturmuş, titriyor. Gözleri yangının çıktığı pencerede.

Emel önce çevresine bakıyor. İtfaiyeciler binanın girişinde, duman yukarıya doğru, sokak güvenli görünüyor. Necmiye Hanım'ın yanına gidip çömeliyor, adını söylüyor: "Necmiye teyze, ben Emel, ikinci kattan. Bir yerin acıyor mu?" Necmiye Hanım başını sallıyor, sonra iki yana. Konuşmuyor. Emel arabasından bir battaniye getirip omuzlarına örtüyor, yanına oturuyor. Bir şey sormuyor; yalnız yanında kalıyor.

Birkaç dakika sonra Necmiye Hanım fısıldıyor: "İlacım içeride kaldı." Emel soruyor: "Ne ilacı?" "Kalp ilacı." Emel bir an duruyor; Necmiye Hanım'ın nefesinin hızlandığını, elini göğsüne bastırdığını fark ediyor. Telefonunu çıkarıp yüz on ikiyi arıyor. Ambulans gelene kadar Necmiye Hanım'ın elini tutuyor, ona oğlunun telefonunu soruyor ve oğlunu arıyor. Ambulans görevlileri Necmiye Hanım'ı muayene ederken Emel kenarda bekliyor; oğlu gelene kadar oradan ayrılmıyor.

Bu derste ne olacak

Bu ders bölümün tek uygulamalı dersi: sarsıcı bir olayın hemen ardından bir yakının ya da bir komşunun yanında nasıl durulabileceğini adım adım anlatıyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün psikolojik ilk yardım rehberindeki üç ilkeye, izle, dinle ve bağlantı kur adımlarına, ve hangi durumda vakit kaybetmeden yüz on ikinin aranacağına bakacağız. Bu bir terapi ya da şok çalışması değil, bir insanın yanında güvenli biçimde durabilmenin yolu. Apartmandaki iki komşu ve örneklerdeki pazar satıcısı, öğrenci ve kız kardeşler kurgusal.

Bu akademi eğitim amaçlıdır; tanı, tedavi ya da acil yardım sunmaz. Bu ders zor anlardan söz ediyor; okurken bir şey ağır gelirse durabilir, istediğin zaman dönebilirsin. Travma anılarını tek başına canlandırmaya çalışma. Yoğun korku, donakalma, gerçekdışılık, kendine zarar verme düşüncesi, göğüs ağrısı ya da nefes darlığı olursa dur ve bir uzmana başvur. Yakın ve ciddi bir tehlike varsa yüz on ikiyi ara.

Sıfır noktası

Fırtınalı bir denizde bir kayığın ıssız bir koya sığındığını düşün. Kıyıda bir fener var. Fener kayığı kurtarmaz; kayığı denizden çıkarmaz, yelkenini dikmez, kürek çekmez. Yalnız orada durur, ışığını yakar ve kayığa kıyının nerede olduğunu gösterir. Bazen de bir liman görevlisini, bir tamirciyi, bir doktoru çağırır.

Bir fenerin işi küçük gibi görünür; ama fırtınadan çıkan biri için kıyının nerede olduğunu bilmek çoğu zaman en önemli şeydir.

Emel o gece Necmiye Hanım için bir fener gibiydi: onu kurtarmadı, ama yanında durdu, ışığını yaktı ve gereken anda yardımı çağırdı.

Mekanizma

Psikolojik ilk yardım

Dünya Sağlık Örgütü, Savaş Travması Vakfı ve Dünya Vizyonu tarafından hazırlanan rehber, ciddi bir sarsıntı yaşamış insanlara ilk anlarda nasıl destek olunabileceğini anlatıyor. Rehberin Türkçe çevirisi Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği tarafından yayımlanmış. Rehber üç temel eylem ilkesi önerir; Türkçe çeviride bunlar izle, dinle ve bağlantı kur olarak geçer.

Bu dersin bir notu da var: bu rehber ile Bodynamic arasında resmî bir bağ bulunmuyor. Bodynamic'in şok eğitimi, eğitim sayfasına göre acil yardımdan daha uzun süreli kriz yardımına uzanan evreleri kapsıyor. Ama bir olayın hemen ardından bir insanın yanında durmayı anlatmak için en açık ve en yaygın kullanılan kaynak bu rehber. Bu yüzden bu ders onu temel alıyor.

İzle

İlk ilke izlemek. Rehberin anlatımında bu adım güvenliği kontrol etmeyi, acil bir temel ihtiyacı olanları ve ciddi bir sıkıntı tepkisi gösterenleri belirlemeyi kapsar. Emel'in kaldırımda ilk yaptığı şey buydu: çevresine baktı, itfaiyeyi, dumanı, sokağı gördü. Kendi güvenliğinden emin olmadan bir başkasına yaklaşmadı.

Bu adım küçük görünse de önemlidir. Yardım etmeye çalışan biri kendini tehlikeye atarsa ortada iki yardıma ihtiyacı olan insan olur. Önce ortamın güvenli olup olmadığına bakmak, sonra kimin acil bir şeye ihtiyacı olduğunu görmek, ilk saatlerin temelidir.

Dinle

İkinci ilke dinlemek. Rehberde bu adım destek gerekebilecek kişilere yaklaşmayı, ihtiyaçlarını sormayı, onları dinlemeyi ve sakinleşmelerine yardım etmeyi içerir. Emel Necmiye Hanım'ın yanına çömeldi, adını söyledi, bir yerinin acıyıp acımadığını sordu. Sonra bir battaniye getirdi ve yanına oturdu.

Bu adımın bir inceliği var: dinlemek, konuşturmak değildir. Rehber açıkça söyler: psikolojik ilk yardım insanları duygularını anlatmaya zorlamak değildir. Necmiye Hanım ilk dakikalarda konuşmadı ve Emel bir şey sormadı; yalnız yanında kaldı. Konuşma, Necmiye Hanım hazır olduğunda geldi: "İlacım içeride kaldı."

Dinlemenin bedenle de bir ilgisi var. Çömelmek, karşısındakinin göz hizasına inmek, sakin bir sesle konuşmak, yakın ama baskı yapmayacak bir mesafede durmak. Bunlar bir teknik değil, bir insanın yanında güvenli bir varlık olmanın gündelik biçimleri.

Bağlantı kur

Üçüncü ilke bağlantı kurmak. Rehberde bu adım kişiyi temel ihtiyaçlara ve hizmetlere, sorunlarıyla başa çıkmasına yardım edecek bilgiye ve yakınlarıyla, sosyal destekle buluşturmayı kapsar. Emel Necmiye Hanım'a oğlunun telefonunu sordu, oğlunu aradı ve oğlu gelene kadar yanında kaldı. Bu bir bağlantıydı: Necmiye Hanım'ı yalnız bırakmamak, onu kendi insanlarına bağlamak.

Bağlantı kurmak aynı zamanda yardım edenin sınırını bilmesidir. Emel bir doktor değildi; Necmiye Hanım'ın kalp ilacına, nefesine, göğsündeki ağrıya kendisi bakamazdı. Onu yüz on ikiye bağladı. Bir fenerin işi de buydu: gereken yardımı çağırmak.

Kurum blogundaki şok yazısında, geçmişte yaşanmış bir şokla çalışırken izlenecek yol da benzer bir yerden başlıyor: önce bugünkü belirtilere, kaynaklara, ağlara ve güvenli insanlara bakmak. Bir yakının yanında durmak, onun güvenli insanlarından biri olabilmektir.

Ne zaman yüz on iki

Bu dersin en önemli kısmı belki de bu: hangi durumda vakit kaybetmeden yüz on ikinin aranacağı. Rehberin ilk ilkesi güvenliği ve acil ihtiyaçları görmekti. Bir insan ciddi biçimde yaralandıysa, nefes almakta zorlanıyorsa, göğüs ağrısı varsa, bilinci bulanıklaşıyorsa ya da kendine veya bir başkasına zarar verme tehlikesi varsa, bir tehlike hâlâ sürüyorsa, beklemeden yüz on iki aranır. Necmiye Hanım'ın elini göğsüne bastırması ve nefesinin hızlanması böyle bir işaretti; Emel tereddüt etmedi.

Bu durumlarda dinlemek ve yanında kalmak da önemlidir, ama önce acil yardım gelir. Bir insanın yanında güvenli biçimde durmak, ona yapamayacağın bir şeyi yapmaya çalışmamak ve gereken yardımı zamanında çağırmak demektir.

Yapılmaması gerekenler

Rehber neyin psikolojik ilk yardım olmadığını da söyler. Bir profesyonel danışmanlık değildir. Bir psikolojik çözümleme, yani olayı en baştan en ince ayrıntısına kadar anlattırmaya dayalı bir oturum değildir; rehber onu etkisiz bulunmuş bu yaklaşıma bir alternatif olarak sunar. Ve insanları duygularını anlatmaya zorlamak değildir.

Bu yüzden bir yakına eşlik ederken "bana her şeyi anlat" demek yerine "buradayım" demek, sorular yerine pratik bir yardım, bir battaniye, bir bardak su, bir telefon, çoğu zaman daha çok işe yarar. Bir yakının ne yaşadığını anlatmak istemesi mümkündür; o zaman dinlemek yeter. İstemezse, yanında kalmak yeter.

Kaynaklardan okuma

Yaygın yanlışlar

Kendin dene

Aklında kalsın

Psikolojik ilk yardım, Dünya Sağlık Örgütü ve ortaklarının rehberinde ciddi bir sarsıntı yaşamış birine ilk anlarda verilen insani ve pratik destektir. Bir terapi ya da danışmanlık değildir.

Rehberin üç ilkesi izle, dinle ve bağlantı kur adımlarıdır: önce güvenliği ve acil ihtiyaçları görmek; sonra yaklaşıp sormadan baskı yapmadan dinlemek; sonra kişiyi ihtiyaç duyduğu yardım ve insanlarla buluşturmak.

Ciddi bir yaralanma, nefes darlığı, göğüs ağrısı, bilinç bulanıklığı, kendine ya da başkasına zarar verme tehlikesi ya da süren bir tehlike varsa beklemeden yüz on iki aranır. Kimseyi duygularını anlatmaya zorlamadan yanında kalmak çoğu zaman en değerli yardımdır.

İki gün sonra Necmiye Hanım hastaneden döndü. Emel'in kapısını çalıp bir tabak börek bıraktı. "O gece," dedi, "bana hiçbir şey sormadın. İyi ki sormadın." Emel tabağı aldı ve onu içeri, bir çaya davet etti.

Sınıfta

Psikolojik ilk yardım, bir yakının yanında durmanın herkesin öğrenebileceği ilk adımı. Bodynamic'in şok eğitimi ise bunun çok ötesine geçiyor: kurumun eğitim sayfasına göre acil yardımdan uzun süreli kriz yardımına uzanan evreleri kapsıyor, altı modülden oluşuyor ve ilk yarısında katılımcı kendi süreciyle çalışıyor. Bir şokun ardından bir insanla kendi bedenini kullanarak, onun kaynaklarını görerek ve onu güvenli biçimde çalıştırarak yanında olmak, eğitim süresince, süpervizörlerin eşliğinde öğrenilen bir beceri. Bu ders yalnız ilk saatleri anlattı; ilk saatlerden sonrası eğitimli ellerin işi.

Sonraki derse köprü

Emel o gece yapabileceğinin sınırını biliyordu ve yüz on ikiyi aradı. Bir sonraki ders bu sınırın kendisine bakıyor: bu kısım neden kitaptan öğrenilmez. Şok çalışması neden eğitim, süpervizyon ve güvenli bir çerçeve gerektirir?