Gelişim bir merdiven değil

Açılış sahnesi

Karşıyaka'da dört katlı bir apartmanın üçüncü katı. Bir temmuz öğleden sonrası, Selin ile Burak hastaneden yeni doğmuş oğulları Can'la dönüyor. Kapıda onları iki yaşını dört ay geçmiş Ada bekliyor.

Ada önce babasının elindeki küçük çantaya uzanıyor: "Ben taşırım!" Çanta ondan büyük, iki adımda yere düşüyor, Ada çantayı bırakmıyor ve sürükleyerek salona kadar götürüyor. Sonra kendi odasına koşuyor, bir oyuncak alıyor, salona dönüyor, annesinin kucağındaki bebeğe bakıyor, yeniden odasına gidiyor. Bu gidiş geliş öğleden sonra boyunca sürüyor. Her dönüşünde Selin'in yüzünü bir an kontrol ediyor.

Karşı kapı açık. Deniz eşikte duruyor; iki yaşına bir ay var. Bir eliyle annesi Hülya'nın tekerlekli sandalyesinin tutamağını tutuyor ve karşıdaki kalabalığı izliyor. Bir ara tutamağı bırakıp koridorun sonuna kadar koşuyor, durup dönüyor, sandalyeye geri geliyor ve yine tutamağı yakalıyor. Hülya gülüyor: "Gittin ve geldin, aferin."

Aynı koridor, aynı gün, birkaç ay arayla doğmuş iki çocuk. Biri hem gidip geliyor hem de çantayı bırakmıyor. Öbürü yalnız gidip geliyor.

Bu derste ne olacak

Bu derste Bodynamic'in yedi gelişim dönemini ilk kez yan yana göreceğiz ve kuramın en kolay unutulan fikrini konuşacağız: dönemler birbirini sırayla izlemez, birbirinin içine akar. Dönemlerin yaş aralıklarının nasıl okunması gerektiğini ve iki çocuğun neden aynı yaşta farklı yerlerde olabileceğini de konuşacağız. Akademinin ikinci bölümünü taşıyacak iki kurgusal çocukla, Ada ile Deniz'le ve aileleriyle de burada tanışıyoruz.

Sıfır noktası

Bir koroda kanon söylendiğini düşün. Birinci grup ezgiye başlıyor. Birkaç ölçü sonra ikinci grup aynı ezgiye giriyor; birinci grup susmadan, şarkının ortasındayken. Sonra üçüncü grup giriyor. Bir an gelir ki üç grup aynı anda ama ezginin üç ayrı yerinde söylüyordur. Dinleyen kişi tek tek ezgileri değil, onların üst üste binmesinden doğan bütünü duyar.

Bir merdivende her basamak öncekinin bittiği yerde başlar. İkinci basamağa çıktığında birincisi geride kalmıştır. Kanonda ise yeni ses girdiğinde eski ses hâlâ şarkı söylemektedir.

Bodynamic'in gelişim kuramı bir merdivenden çok bir kanona benzer. Bu dersin bütün fikri bu benzetmede.

Mekanizma

Yedi dönem

Bodynamic International'ın kuram sayfası insan gelişimini gebeliğin ikinci üç aylık diliminden yaklaşık on iki yaşa kadar yedi döneme ayırır. Dönemleri ve kurumun verdiği yaş aralıklarını sırayla sayalım.

Var olma dönemi gebeliğin ikinci üç aylık diliminden doğumdan sonraki üçüncü aya uzanır. İhtiyaç dönemi birinci aydan on sekizinci aya kadar sürer. Özerklik dönemi sekizinci aydan iki buçuk yaşa uzanır. İrade dönemi iki yaşından dört yaşına, sevgi ve cinsellik dönemi üç yaşından altı yaşına kadardır. Görüş dönemi beş yaşından dokuz yaşına, dayanışma ve performans dönemi de yedi yaşından on iki yaşına uzanır.

Bu sayıları ezberlemek gerekmez. Onları okurken yalnız tek bir şeye dikkat etmek yeterli: hiçbir dönem bir öncekinin bittiği yerde başlamıyor. Her dönem bir öncekinin ortasında açılıyor.

Örtüşme ne demek

Açılıştaki koridora dönelim. Ada iki yaşını dört ay geçmişti. Kurumun aralıklarına göre bu yaşta özerklik dönemi sürüyor, irade dönemi ise birkaç ay önce başlamış. Ada'nın gidip gelmesi özerkliğin, çantayı bırakmaması iradenin temasıyla ilişkilendirilebilir. İki tema aynı öğleden sonra, aynı çocukta birlikte çalışıyor.

Deniz ise iki yaşına bir ay kalmış. Aralıklara göre onda henüz özerklik dönemi öne çıkıyor; irade dönemi kapıda bekliyor. Deniz'in koridorun sonuna koşup sandalyeye geri dönmesi, keşfe çıkıp güvenli limana dönmenin tipik bir resmi.

Bu örnek bir şeyi daha gösteriyor: örtüşen dönemler sayesinde tek bir davranış birden fazla temayla ilişkilendirilebilir. Ada'nın "ben taşırım" demesi hem bir istek, hem bir güç denemesi, hem de annesinden ayrı bir şey yapabilmenin keyfi olabilir. Kuram bir davranışa tek bir etiket yapıştırmayı değil, hangi temaların aynı anda çalıştığını sormayı öğretir.

Neden merdiven değil

Merdiven benzetmesinin cazibesi anlaşılır. Gelişimi basamaklar hâlinde düşünmek düzenli ve öğretmesi kolaydır. Ama bir merdivende her basamak bir öncekini kapatır. Bu da bir dönem "geçildikten" sonra artık geri dönülmeyeceği gibi yanlış bir izlenim yaratır.

Bodynamic'in örtüşen dönemleri başka bir resim çizer. Önceki bir tema yeni bir tema başladığında sessizce kapanmaz. İhtiyaç teması özerklik başladığında da sürer, özerklik teması irade başladığında da sürer. Bir yetişkinin hayatında da bütün temalar bir arada yaşar; yalnız bazıları bazı durumlarda daha çok öne çıkar.

Bir önceki bölümde Bernhardt ile Isaacs'in bir tespitine değinmiştik: Bodynamic, psikanalizin tek bir sakin dönem saydığı okul yıllarını iki ayrı döneme böler. Örtüşme fikri bu bölünmeye de bir derinlik katar. Görüş ve dayanışma dönemleri ayrı ama üst üste biner; okul çağındaki bir çocuk kendi düşüncesini kurmaya çalışırken bir yandan da gruba ait olmaya çalışır.

Yaşlar bir pencere

Bodynamic'in verdiği yaş aralıkları okurken dikkatli olmayı gerektirir. Bu aralıklar yöntemin kendi gözlem geleneğinden gelir ve kaynaklar arasında bile küçük farklar vardır. Örneğin ihtiyaç döneminin başlangıcı kimi kaynakta doğumdan sonraki birinci ay, kimi kaynakta doğumun kendisidir. Son dönemin bitişi kimi yerde on iki yaş, kurumun eğitim sayfasında ise on üçüncü yaştır.

Gelişim psikolojisinin genel bulguları da yaşları kesin sınırlar olarak değil, geniş pencereler olarak okumayı önerir. Dünya Sağlık Örgütü'nün beş ülkede sekiz yüz on altı çocuğu izlediği motor gelişim çalışması, oturmak, emeklemek, ayakta durmak ve yürümek gibi kilometre taşları için birbirine geçen zaman pencereleri ölçtü. Tek başına yürümenin penceresi, örneğin, yaklaşık sekiz ay ile on yedi ay arasına yayılıyordu. Araştırmacılar bu pencerelerin normal çeşitliliği gösterdiğini yazdı ve çocukların küçük bir kısmının emekleme evresini hiç yaşamadığını da kaydetti.

Bu çalışma Bodynamic'in dönemlerini ölçmüyor; motor becerileri ölçüyor. İki kaynak farklı şeylere bakıyor. Ama bir ders olarak birbirini tamamlıyorlar: bir yaş aralığı bir çocuğun "geç kaldığını" ya da "erken davrandığını" söyleyen bir çizelge sayılmaz. Her çocuk kendi hızında ilerler.

Ada ile Deniz

Akademinin ikinci bölümünde yedi dönemi bu iki çocuğun büyüyüşü üzerinden göreceğiz. Ada mart ayında doğuyor. Annesi Selin mahalle eczanesinde eczacı, babası Burak bir lisede matematik öğretmeni. Ada iki yaşını dört ay geçtiğinde kardeşi Can doğuyor. Deniz ise ağustosta, Ada'dan beş ay sonra doğuyor. Annesi Hülya evden çalışan bir grafik tasarımcı ve on dokuz yaşında geçirdiği bir trafik kazasından beri tekerlekli sandalye kullanıyor. Babası Kemal limanda vinç operatörü, vardiyalı çalışıyor. Babaannesi Nadide, Deniz iki yaşına gelene kadar onlarla yaşıyor.

İki çocuğun hayatına aynı türden olaylar girecek ve aynı olay ikisinde farklı iz bırakacak. Bunun nedeni yalnız ebeveynler olmayacak; mizaç, zamanlama, o günkü ilişkiler ve şans da her seferinde işin içinde olacak. Ada ile Deniz'i on iki yaşına kadar izleyeceğiz ama yetişkin hâllerini görmeyeceğiz. Çocuklukta görülen bir anı yetişkinlikte bir sonuca bağlamak, bu akademinin özellikle uzak durduğu bir okuma biçimi.

Laboratuvardaki zaman şeridi bu dersin görsel karşılığı. Bir yaş seçtiğinde o yaşta hangi temaların birlikte açık olduğunu görürsün; Ada'nın ve Deniz'in yaşlarını seçerek açılış sahnesini kendi gözünle yeniden okuyabilirsin.

Kaynaklardan okuma

Yaygın yanlışlar

Kendin dene

Aklında kalsın

Bodynamic insan gelişimini gebeliğin ikinci üç aylık diliminden yaklaşık on iki yaşa kadar yedi döneme ayırır: var olma, ihtiyaç, özerklik, irade, sevgi ve cinsellik, görüş, dayanışma ve performans.

Bu dönemler bir merdivenin basamakları gibi sırayla bitmez; bir kanondaki sesler gibi birbirine geçer. Aynı yaşta birden fazla tema açık olabilir ve eski temalar yeni temalar başladığında da sürer.

Yaş aralıkları kesin sınırlar değil geniş pencerelerdir. Kaynaklar arasında küçük farklar vardır ve gelişim psikolojisinin genel bulguları da sağlıklı çocukların farklı hızlarda ilerlediğini gösterir.

O temmuz akşamı Selin, Can'ı uyuturken Ada'nın çantayı hâlâ salonun ortasında bıraktığını fark etti. Kaldırmadı. Ertesi sabah Ada çantayı yeniden sürükleyip kendi odasına götürdü ve kimseye bir şey söylemeden yatağının yanına koydu.

Sınıfta

Yedi dönemin örtüşmesi sınıfta bir çizelgeden çok daha canlı bir şeye dönüşür. Kurumun tanıtımına göre temel eğitimin içeriği, gebelikten on üçüncü yaşa uzanan yedi fazın tamamını kapsıyor. Eğitimde bu fazlar yalnız anlatılmaz; katılımcı kendi hayatındaki temaların nerede örtüştüğünü de konuşma fırsatı bulur. Dönemleri bir çocuğun ve bir yetişkinin bedeninde birlikte görmek ise eğitimin ilerleyen basamaklarının işi. Örtüşmenin fikrini şimdi biliyorsun; onun bir insanda nasıl yaşandığını tanımak yüz yüze çalışmanın konusu.

Sonraki derse köprü

Ada'nın çantayı sürüklemesi ve Deniz'in koridorun sonuna koşup dönmesi, iki çocuğun da bedenleriyle dünyayı keşfettiğini gösteriyordu. Bodynamic'in kökleri tam da burada, psikomotor gelişimde. Gelecek derste hareketle öğrenen bebeği konuşacağız: uzanmak, itmek, doğrulmak gibi adımlar bir bebeğin dünyayla ilişkisini nasıl genişletir?