Vazgeçmek ve tutmak

Açılış sahnesi

Kadir Bey'in yetmişinci yaş günü. Ailesi Manisa'daki evde, uzun bir masanın etrafında toplanmış. Kadir Bey emekli bir askerî memur; çocukları büyürken evde her şeyin bir kuralı, her kuralın bir saati vardı.

Büyük kızı Gönül kırk beş yaşında. Masada babasının sağında oturuyor, tabağını babası istemeden dolduruyor, babası pencereyi kapatmak isteyince ondan önce kalkıyor. Kardeşleri ona bir şey sorduğunda cevabı hep aynı: "Nasıl isterseniz." Gönül'ün sesi yumuşak, omuzları hafif öne düşmüş, yüzünde sürekli küçük bir gülümseme var. Gece eve dönerken arabada eşine "Bugün kendi tabağımdan ne yediğimi hatırlamıyorum" diyor.

Küçük oğul Serkan kırk bir yaşında, masanın öbür ucunda. Babası siyasetten söz açtığında hemen itiraz ediyor; babası çay ister misin diye sorduğunda bile "Ben kendim alırım" diyor. Sırtı sandalyenin arkasına değmiyor, çenesi hep biraz ileride. Tatlıdan sonra babasıyla küçük bir tartışma çıkıyor ve Serkan erken kalkıyor.

İki kardeş aynı evde, aynı babanın aynı kurallarıyla büyüdü. Biri o kurallara isteğini bırakarak, öbürü karşı koyarak cevap verdi. Kırk yıl sonra iki cevap da aynı masanın iki ucunda oturuyor.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir önceki derste tanıdığımız iki cevabı Bodynamic'in gelişim kuramına taşıyacağız. Vazgeçmenin ve tutmanın Bodynamic'te erken ve geç konum adıyla nasıl anlatıldığını, bir dönemden somut bir örnekle göreceğiz. Sonra dersin asıl iddiasına geleceğiz: iki cevap da çocuğun bir zamanlar bulduğu yaratıcı bir çözümdür ve ikisi de saygıyı hak eder. Kadir Bey, Gönül ve Serkan kurgusal bir ailenin üyeleri.

Sıfır noktası

Bir bahçenin gölgede kalan köşesine aynı gün iki fide dikildiğini düşün. Güneş o köşeye yalnız öğleden sonra kısa bir süre uğruyor. Fidelerden biri bu koşula büyümeyi yavaşlatarak cevap veriyor: kısa kalıyor, yapraklarını küçük tutuyor, enerjisini koruyor. Öbürü tam tersini yapıyor: ışığa doğru uzanıyor, gövdesi incelip sertleşiyor, bütün gücünü yukarı doğru harcıyor.

Bahçıvan iki fideye bakıp birine "tembel", öbürüne "inatçı" diyebilir. Ama iki fide de aynı sorunla, ışığın azlığıyla, kendi yolundan baş etmiş. Biri tasarruf ederek, öbürü zorlayarak. İkisi de hayatta kalmış.

Bodynamic'in gelişim kuramı çocukların zor bir koşula verdiği cevaplara bu bahçıvanın ikinci bakışıyla bakmayı önerir. Hangisinin daha iyi olduğunu sormaz; her birinin neyi koruduğunu sorar.

Mekanizma

Erken ve geç

Bodynamic kuramına göre her gelişim döneminin bir teması vardır ve çocuk o dönemde o temanın becerilerini kazanmaya çalışır. İşler her zaman yolunda gitmez. Kurumun dönemleri anlatan sayfasına göre bir dönemde ağır ya da erken bir aksaklık olursa çocuk büyük olasılıkla o dönemin dürtülerinden vazgeçer. Aksaklık daha hafifse ya da dönemin daha geç bir evresinde ortaya çıkarsa, çocuk dürtüsünü bırakmaz ama ona sıkıca, katı biçimde tutunur.

Bir önceki dersin iki kelimesi burada yerine oturuyor. Erken konum, bedende az yanıtla; geç konum aşırı yanıtla ilişkilendirilir. Marcher bunu bir söyleşisinde tek cümleyle anlatır: kuramadığımız şeyden ya bir ölçüde vazgeçeriz ve kas yanıtı azalır, ya da onun için katı biçimde savaşırız ve kas yanıtı artar.

Erken ve geç kelimeleri bir zamanlamayı anlatır ama bir değer yargısı taşımaz. Erken konum daha ağır, geç konum daha hafif sayılmaz. İkisi de aynı temaya iki farklı yoldan verilmiş cevaplardır.

Bir dönemden örnek

Kuramı somutlaştırmak için ileride ayrıntılı göreceğimiz dönemlerden birine, ihtiyaç dönemine kısaca bakalım. Bu dönemin teması istemek, almak ve doyabilmektir. Bodynamic'in sitesi bu dönemin konumlarını küçük cümlelerle anlatır.

Erken konumdaki kişi kendi ihtiyacını tanımakta zorlanır. Sitenin ona söylettiği cümle şudur: sen mutluysan ben de mutluyum. Geç konumdaki kişi ise ihtiyacını bilir ama onu dile getirmeyi bir yenilgi gibi yaşar. Onun cümlesi: ihtiyacımı sana söylemek zorundaysam, iş işten geçmiş demektir. Sağlıklı konumdaki kişi ise ihtiyacını sezer ve ona göre davranabilir; doyduğunda doyduğunu bilir ve durabilir.

Gönül'ün "nasıl isterseniz"i ilk cümleye, Serkan'ın "ben kendim alırım"ı ikinci cümleye yakın duruyor. İkisi de bir ihtiyacı karşılıyor: Gönül bağı, Serkan bağımsızlığını koruyor. Ama ikisi de bir şeyi feda ediyor. Gönül kendi tabağını, Serkan bir başkasının uzattığı çayı.

İkisi de bir işe yarar

Bodynamic'in en sıcak cümlelerinden biri bu iki konuma dair: kurumun kuram sayfası bu örüntüleri yıkılması gereken savunmalar olarak değil, yaratıcı hayatta kalma stratejileri olarak gördüğünü söyler.

Gönül'ün çocukluğunu düşünelim. Kuralların sert olduğu bir evde isteğini küçültmek, babasıyla bağını korumanın belki de en güvenli yoluydu. Serkan için ise karşı koymak, o evde kendisi olarak kalabilmenin yolu olmuş olabilir. Bir önceki bölümde konuştuğumuz iki yön burada da görünüyor: biri bağı, öbürü onuru koruyor.

Bu bakış, bir yetişkinin bugünkü örüntüsünü bir kusur listesinden çıkarır. Gönül'ün yumuşaklığı da, Serkan'ın direnci de bir zamanlar onları korudu. Soru bu örüntülerin bugün hâlâ gerekli olup olmadığı ve yanlarına yeni bir seçenek eklenip eklenemeyeceği.

Savunmalarını sevmek

Bodynamic'in sitesi, bazı tanıdık savunma biçimlerini de bu konumlara bağlar. Örneğin bir şeyi hissetmek yerine onun hakkında düşünmeye kaçmak bir dönemin erken konumuyla, başkalarını yargılamak bir başka dönemin geç konumuyla, sürekli yarışmak da bir başkasının geç konumuyla ilişkilendirilir. Bu eşlemelerin ayrıntısı ileride dönemleri tek tek gördüğümüzde açılacak; burada önemli olan yaklaşımın kendisi.

Kurumun aktardığı bir Marcher cümlesi bu yaklaşımı özetler: ancak savunmalarını sevmeyi öğrendiğinde değişirsin. Bu cümle ilk bakışta tersine görünebilir. Bir alışkanlıktan kurtulmak isteyen biri onu sevmek yerine onunla savaşmayı düşünür. Bodynamic ise savaşın çoğu zaman aynı örüntüyü yeniden ürettiğini söyler: tutan biri tutmamak için daha da sıkı tutar, vazgeçen biri vazgeçmemek için de vazgeçer.

Ortadaki yer

Erken ve geç konumun arasında Bodynamic'in sağlıklı ya da kaynaklı dediği bir konum durur. Kurumun sayfası bu konumu Winnicott'un yeterince iyi ebeveynlik fikrine başvurarak anlatır: çocuk ebeveyniyle bağını koruyarak o dönemin becerilerini geliştirebilir. Kusursuz bir ebeveyn gerekmez; yeterince iyi bir ilişki, çocuğun hem bağlı kalıp hem kendisi olabildiği bir alan açar.

Bu orta konumu bir sonraki derste kendi adıyla, kaynak kavramıyla açacağız.

Kaynaklardan okuma

Yaygın yanlışlar

Kendin dene

Aklında kalsın

Bodynamic'e göre bir gelişim döneminde bir şey yolunda gitmezse çocuk iki yoldan birini seçer. Ağır ya da erken bir aksaklıkta dürtüsünden vazgeçer: erken konum. Daha hafif ya da geç bir aksaklıkta dürtüsüne katı biçimde tutunur: geç konum.

Erken konum bedende az yanıtla, geç konum aşırı yanıtla ilişkilendirilir. İkisi arasındaki fark bir değer farkı sayılmaz; aynı temaya verilmiş iki ayrı cevaptır.

Bodynamic bu örüntüleri yıkılacak savunmalar yerine yaratıcı hayatta kalma stratejileri olarak görür. Değişim onlarla savaşarak değil, onları anlayıp sevmeyi öğrenerek başlar.

Kadir Bey'in yaş gününden birkaç hafta sonra Gönül kardeşini aradı ve ilk kez ondan bir şey istedi: babalarının bakımında bir hafta sonunu onun üstlenmesini. Serkan bir an duraksadı, sonra "Tabii abla" dedi. İkisi de telefonu kapattıktan sonra garip bir hafiflik hissetti.

Sınıfta

Kendi erken ve geç konumlarını tanımak, bir kuramı okumaktan çok daha fazlasını ister. Kurumun eğitim basamaklarını ve sınavlarını sıraladığı sayfada görüldüğü gibi eğitimin içinde katılımcının kendi terapisine ayrılmış saatler var; temel eğitimde bu kırk beş saat. Yani sınıfta öğrenilen şey yalnız başkalarının örüntülerini görmek olmuyor; katılımcı önce kendi Gönül'ünü ve kendi Serkan'ını, güvenli bir çerçevede ve bir terapistin eşliğinde tanıyor. Burada iki konumun adını ve neden saygıyı hak ettiğini öğrendin; kendi konumlarınla çalışmak ise sınıfın ve o sınıfın içindeki terapi sürecinin işi.

Sonraki derse köprü

İki ucu gördük, ortadaki yeri ise yalnız adıyla andık. Bodynamic bu ortadaki yere kaynak der ve onu düzeltilecek bir eksik olarak değil, beslenecek bir güç olarak görür. Gelecek ders kaynak kavramını kendi başına ele alıyor: kaynak nedir, neden onarmak yerine beslemek gerekir ve bir insanın kaynakları nerede saklıdır?