İnterosepsiyon, propriyosepsiyon ve duyusal işlemleme

Açılış sahnesi

Cansu, Bursa'da bir devlet hastanesinin acil servisinde hemşire. Geçen kış bir hasta yakını, beklemekten öfkelenip onu yakasından tutarak duvara itti. Cansu'nun sırtında bir morluk kaldı, bir de o günden beri geçmeyen bir ağrı.

Hastane, çalışanlar için bir stres atölyesi düzenliyor. Eğitmen herkesten gözlerini kapatmasını istiyor: "Bedeninize dönün. İçeride ne hissettiğinize bakın."

Cansu gözlerini kapattığı anda her şey aynı anda geliyor: kulaklarında uğultu, göğsünde bir ağırlık, midesinde bir düğüm, kalbinin atışı. Hepsi bağırıyor ve hiçbiri ayırt edilemiyor. On saniye içinde nefesi hızlanıyor ve odadan çıkmak istiyor.

Yanında oturan meslektaşı Kerem ise gözlerini kapatıp bekliyor. Biraz daha bekliyor. Hiçbir şey gelmiyor. Ne bir gerginlik, ne bir sıcaklık. Herkes bir şey buluyormuş gibi göründükçe Kerem utanmaya başlıyor. Cansu da Kerem de kurgusal karakterler. İkisi aynı cümleyi duydu; biri her şeyi birden buldu, öbürü hiçbir şey bulamadı. Bu ikisine aynı öneri verilebilir mi?

Bu derste ne olacak

Önce bedenin bize bilgi taşıdığı farklı yolları tanıyacağız; "bedenini hisset" dendiğinde aslında hangi yoldan söz edildiğini göreceğiz. Sonra içeriden gelen bilginin üç ayrı katmanına bakacağız ve Cansu ile Kerem'in neden tam zıt uçlarda durduğunu anlayacağız. En sonda da Cansu'nun sırt ağrısı üzerinden, acı ile onu taşıyan sinyal arasındaki farkı konuşacağız.

Bu site eğitim amaçlıdır; tanı, kişiye özel tedavi veya acil yardım sunmaz. Travma anılarını tek başınıza canlandırmaya, yoğun nefes çalışmalarıyla değişmiş bilinç hâli oluşturmaya ya da kontrolsüz biçimde titreme başlatmaya çalışmayın. Uygulama sırasında yoğun korku, donakalma, gerçekdışılık, kendine zarar verme düşüncesi, göğüs ağrısı, bayılma, nöbet veya nefes alamama gelişirse uygulamayı bırakın ve uygun profesyonel yardım alın. Yakın ve ciddi tehlike varsa Türkiye'de yüz on iki Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.

Sıfır noktası

Bir arabanın gösterge paneline bak. Orada tek bir gösterge yok: yakıt, motor sıcaklığı, hız ve bir de o meşhur motor arıza lambası. Bu göstergeler aynı türden bilgi vermez. Yakıt göstergesi bir miktar söyler, hız göstergesi bir oran. Motor arıza lambası ise yalnızca "bir şey var" der; ne olduğunu söylemez. Aynı lamba gevşek bir yakıt kapağında da yanar, ciddi bir arızada da.

Sürücülerin çoğu bu lambayı ya tamamen görmezden gelir ya da her yandığında paniğe kapılır. İkisi de aynı yanılgıdan gelir: tek bir sinyalin tek bir anlamı olduğunu sanmak. Bir de şu var: panele daha çok bakmak arabayı tamir etmez.

Beden de tek bir gösterge sayılmaz. İçeriden, kaslardan, eklemlerden, denge organından ve dış dünyadan gelen ayrı bilgi yolları var. Benzetmenin eksik kaldığı yer şu: arabanın göstergeleri herkes için aynı ayarlanmıştır, yarım depo herkeste yarım depodur. Bedende böyle ortak bir ayar yok. Aynı göğüs sıkışması birinde kaygıyı, başka birinde mide yanmasını, bir başkasında dar bir gömleği anlatabilir.

Mekanizma

Beden kaç yoldan bilgi taşır

Cansu'nun gözleri kapalıyken bile elinin nerede durduğunu bilmesi, kalbinin çarptığını fark etmesi ve odadaki klimanın sesini duyması üç ayrı yoldan geliyor.

Bunlara iki yol daha ekleniyor. Hareketin kendisini hissetmek, yani kolunu kaldırırken o hareketi duymak, kinestezi diye anılıyor. Denge ve başın konumu ise iç kulaktaki denge sisteminden geliyor.

Bu ayrımın pratik değeri büyük. Eğitmen "bedeninize dönün" dediğinde hangi yoldan söz ettiği belli değildi. Ayaklarının yere bastığını fark etmek konum bilgisini kullanır. Kalp atışını saymak iç sinyali kullanır. Odadaki üç nesneyi bulmak ise dış dünyayı. Üçü aynı deneyimi vermez ve üçü aynı kişiye aynı ölçüde iyi gelmez.

İçeriden gelen bilginin üç katmanı

İçeriden gelen bir sinyali kullanmak tek bir iş olmaz; en az üç ayrı iş var. İlk katman fark etmek: sinyal geliyor mu, ben onu algılıyor muyum? Sonra anlam vermek geliyor: bu sinyal ne demek? En sonda da onu bağlama yerleştirmek: bu sinyal şu anda, bu odada ne ifade ediyor? Bu üç iş birbirinden bağımsız olarak iyi ya da zayıf çalışabilir.

Cansu'da fark etme katmanı fazlasıyla çalışıyor. Sorun sonraki iki katmanda: gelen her sinyal tehlike olarak yorumlanıyor ve hiçbiri "burası güvenli bir eğitim salonu" bağlamına yerleşemiyor. Kerem'de ise durum farklı olabilir. Belki sinyal ona hiç ulaşmıyor. Belki de ulaşıyor, ama onu adlandıracak kelimeler yok.

İşte bu yüzden ikisine aynı öneri verilemez. Kerem'e "biraz daha dikkatle bak" demek işe yarayabilir. Cansu'ya aynı şeyi söylemek, zaten taşan bir bardağa su eklemek olur.

Cansu için önce dışarısı

Dördüncü derste kopukluk yaşayan birinin yoğun biçimde içeriye dönmesinin durumu kötüleştirebildiğini görmüştük. Aynı mantık Cansu gibi, her iç sinyalin alarm çaldığı biri için de geçerli. Gözleri kapatıp içe dönmek, iç sinyal yolunu olabildiğince yükler.

Bu yüzden bazı yaklaşımlar sırayı tersine çevirir: önce dışarısı, sonra beden. Gözler açık kalır. Cansu odada üç nesne bulur, bugünün tarihini ve nerede olduğunu kendine söyler, ayaklarının zemine bastığını fark eder. Bu, onu bedeninden uzaklaştırmak için yapılmaz. Hangi yolun bugün taşıyabileceğini bulmak için yapılır. Bu tekniklerin kendisi ilerleyen derslerde ayrıntılı olarak geliyor; burada bilinmesi gereken, arkasındaki mantık.

Kerem neden hiçbir şey bulamadı

Kerem'in hikâyesinin bir ayrıntısı var: çocukluğundan beri duygularına ad vermekte zorlanıyor. "Nasılsın?" sorusuna çoğu zaman "iyiyim" dışında bir cevap bulamıyor. Birkaç yıl önce otizm spektrumunda olduğunu öğrendi.

Atölyede eğitmen Kerem'e "bedeninden kopmuşsun, bu travmanın izi" diyebilirdi. Bu yanlış olurdu. Duyusal farklılıklar, iç sinyallerin farklı işlenmesi ve duygulara ad vermekteki güçlük otizmde ve diğer gelişimsel farklılıklarda sık görülür. Bir nöroçeşitlilik özelliği otomatik olarak travma belirtisi sayılmaz. Kerem dirençli ya da kopuk olmayabilir; bedeni ve dili farklı bir düzende çalışıyor olabilir.

Cansu'nun sırtı

Cansu'nun sırt ağrısı bir yıldır geçmiyor. Röntgende bir şey çıkmadı. Atölyedeki eğitmen, iyi niyetle, "belki ağrın aslında travmandan" diyor. Bu cümlenin neden yanlış kurulduğunu anlamak için iki şeyi ayırmak gerekiyor.

Ağrı ise çok daha geniş bir deneyim: içine dikkat, beklenti, anlam, önceki yaşantılar, uyku ve ortam girer. Bu yüzden belirgin bir doku hasarı olmadan da gerçek ağrı yaşanabilir; belirgin hasar varken ağrı beklenenden az da olabilir. İkisi de kişinin uydurduğu anlamına gelmez. Sistem böyle çalışır.

Kronik ağrı ile travma sonrası tablolar birbirini besleyebilir. Ağrı tehlike duygusunu, uykusuzluğu ve kaçınmayı artırır; travma sonrası tablo da kas gerginliği, hareketsizlik ve sürekli tetikte olma yoluyla ağrıyı büyütür. Ama buradan "ağrı psikolojiktir" sonucu çıkmaz. Cansu'nun ihtiyacı olan şey ağrısına inanılması ve bir ağrı uzmanı ile fizyoterapistin, travma üzerine çalışan biriyle birlikte düşünmesi.

Kaynaklardan okuma

Dokuz farklı terim küçük bir ayrıntı gibi görünebilir, ama büyük bir sorunu gösteriyor. Bir çalışma "beden farkındalığı" derken kişinin kalp atışını ne kadar doğru saydığını ölçüyor olabilir. Bir başkası aynı kelimeyle kişinin kendi hakkında doldurduğu bir anketi kastediyor olabilir. İkisi her zaman aynı yöne gitmez. Bu yüzden "araştırmalar beden farkındalığının iyileştirdiğini gösteriyor" türünden bir cümle duyduğunda, hangi farkındalığın nasıl ölçüldüğünü sormak gerekiyor.

Bu sonuç ilk bakışta şaşırtıcı: beden odaklı müdahaleler, adını taşıyan şeyi, beden farkındalığını belirgin biçimde değiştirmemiş görünüyor. Olası açıklamalardan biri, Leech ve arkadaşlarının gösterdiği ölçüm karmaşası. Bir başkası, iyileşmenin "daha çok hissetmek" yoluyla gerçekleşmemiş olabilmesi. Her iki durumda da çıkan ders aynı: amaç her zaman daha fazla hissetmek olmuyor.

Usta katmanı

Beden farkındalığındaki değişim tek yönde olmaz. Bazı insanlar iç sinyallere fazlasıyla açıktır ve her sinyali tehdit olarak okur; Cansu gibi. Bazıları bedenden kopmuştur ve açlığı, yorgunluğu, acıyı geç fark eder. İkisine aynı öneri uymaz. Hedef, bedensel bilgiyi doğru miktarda, ayrım yaparak ve kişinin kendi seçimiyle kullanabilmek.

Bir uygulamanın "beden odaklı" sayılması için yalnızca gevşeme yaptırması yetmez. Bedenin bilgi yollarından birini tedavinin etkin bir parçası hâline getirmesi gerekir. Bu yüzden aynı etiketi taşıyan iki uygulama tamamen farklı yollarla çalışıyor olabilir: biri duruşla, öbürü iç sinyallerle. Sonuçlarını doğrudan karşılaştırmak yanıltıcı olur.

"Ağrın aslında travmandan" cümlesi, iyi niyetle söylendiğinde bile kişinin deneyimini geçersiz kılabilir. Travma ağrıyı etkileyebilir; ama bu, tıbbi değerlendirmenin, fizyoterapinin ve kademeli hareketin yerini tutmaz.

Yaygın hatalar

Uygulama

Bu derste bedensel bir uygulama yok. Kâğıt ve kalemle yapılan iki görev var.

Kilit özet

"Beden duyumu" tek bir şey olmaz. İçeriden gelen sinyaller, konum ve kuvvet bilgisi, hareket duyusu, denge ve dış dünyadan gelen bilgi ayrı yollardır.

İçeriden gelen bilgi üç katmanda işlenir: fark etmek, anlam vermek, bağlama yerleştirmek. Bu katmanlar birbirinden bağımsız olarak iyi ya da zayıf çalışabilir.

Beden farkındalığındaki değişim iki yönlüdür: bazı insanlar sinyalleri aşırı tehdit edici yorumlar, bazıları bedenden kopar. İkisine aynı öneri uymaz.

Nosisepsiyon dokuya zarar gelebileceğini bildiren sinyaldir; ağrının kendisi olmaz. Ağrı daha geniş bir deneyimdir ve "psikolojik" diye geçiştirilmemelidir.

Cansu için doğru başlangıç gözleri açık tutmak ve önce odaya bakmak olabilir. Kerem için ise önce, hissetmediği için kusurlu olmadığını bilmek. Aynı salonda, aynı cümleyi duyan iki insan, iki farklı yoldan ilerler.

Sonraki derse köprü

Atölyeden birkaç gün sonra Cansu, acil servisin bekleme salonuna açılan koridordan geçmemek için her gün uzun yolu kullanmaya başladığını fark ediyor. O akşamı her anlatışında da küçük bir ayrıntı değişiyor: adam onu önce mi itti, yoksa önce mi bağırdı?

Sonraki derste bellek ve öğrenmeye bakacağız. Bir anıdan ne kadar emin olduğumuz ile o anının doğruluğu arasındaki farkı, kaçınmanın korkuyu neden canlı tuttuğunu ve korkunun nasıl yeniden öğrenilebildiğini göreceğiz.