Gezegenleri bulmak ve gözlemek

Kanca

OpenStax'ın aktardığı bir anekdota göre bazı genç askerler, gökyüzünde parlayan bir noktayı yaklaşan bir düşman uçağı ya da bilinmeyen bir cisim sanıp ona ateş etmeye çalışmış. Hedefleri Venüs'tü. Bu gezegen, en elverişli zamanlarda yere gölge düşürecek kadar parlak olabilir.

Gezegenler gökyüzünün en parlak noktaları arasındadır ve şehir ışıklarının altında bile görülebilir. Onları bulmak için teleskoptan önce bir şeye ihtiyacın var: nereye ve ne zaman bakacağını bilmek.

Merkezi soru

Bir gezegeni gökyüzünde nerede aramalı, parlak bir yıldızla nasıl karıştırmamalı ve dürbün ya da küçük teleskop onda hangi ayrıntıları gösterir?

Anlatım

Nereye bakmalı: gökyüzündeki kuşak

Gezegenler gökyüzünün her yerinde dolaşmaz. OpenStax'a göre gezegenlerin Güneş çevresindeki yolları ve Ay'ın Dünya çevresindeki yolu, dev bir kâğıdın üstüne çizilmiş çemberler gibi neredeyse aynı düzlemdedir. Bu yüzden Güneş, Ay ve gezegenler gökyüzünde hep dar bir kuşağın içinde görünür. Bu kuşak, Güneş'in bir yılda izlediği yol olan tutulumun (ecliptic) çevresinde yaklaşık 18 derece genişliğindedir ve eski adıyla zodyak kuşağı diye bilinir.

Kolunu uzatınca bir yumruk gökyüzünde yaklaşık on derece kaplar. Demek ki gezegen arayacağın kuşak kabaca iki yumruk genişliğinde. Pratik bir ipucu: akşam Ay'ı gördüğün yerin çevresi ve Güneş'in battığı noktadan gökyüzüne doğru uzanan yay, gezegenlerin gezindiği yoldur.

Yıldızdan nasıl ayırt edilir?

OpenStax'ın gezegen gözlemi kutusuna göre gezegenleri parlak yıldızlardan ayırmanın bir yolu, gezegenlerin daha az titreşmesidir. İkinci ipucu hareket. Gezegen sözcüğü eski Yunancadaki "gezgin" anlamından gelir. OpenStax'ın deyişiyle gezegenler "sabit" yıldızların önünde gerçekten gezinir. Bir gezegeni iki parlak yıldızın yanında gördüysen, birkaç hafta sonra o yıldızlara göre yerinin değiştiğini fark edersin.

Üçüncü ipucu parlaklık. OpenStax'a göre çıplak gözle görülen beş gezegenin hepsi, en parlak birkaç yıldız dışında bütün yıldızlardan daha belirgin görünür. Gökyüzünde beklemediğin bir yerde, yıldızlardan daha parlak ve sakin ışıyan bir nokta görüyorsan, büyük olasılıkla bir gezegendir.

Beş gezegenin kişiliği

Parlaklıkta Venüs yalnızca Güneş'e ve Ay'a yenilir. Bizim bakış açımızdan Güneş'e hep yakın durduğu için ya gün batımından sonra batıda "akşam yıldızı" ya da gün doğumundan önce doğuda "sabah yıldızı" olarak görünür. OpenStax'a göre Venüs, Dünya'ya herhangi bir gezegenden daha çok yaklaşır: en yakın hâlinde yaklaşık 40 milyon kilometre, yani Ay'ın uzaklığının yaklaşık yüz katı.

Merkür oldukça parlaktır ama pek az insan onu fark eder. OpenStax'a göre Güneş'ten gökyüzünde hiçbir zaman 28 dereceden fazla uzaklaşmaz, yani üç yumruktan az. Bu yüzden hep alacakaranlığın aydınlık göğünde, ufka yakın görünür. Onu yakalamak için Güneş battıktan hemen sonra ya da doğmadan hemen önce, ufku açık bir yerden bakmak gerekir.

Mars kendine özgü kırmızı rengiyle tanınır. Dünya'ya yakın olduğu dönemlerde neredeyse Venüs kadar parlaklaşabilir, ama çoğu zaman çok daha sönüktür. Jüpiter genellikle ikinci en parlak gezegendir ve en parlak yıldızlar kadar parlar. Satürn daha sönüktür ve parlaklığı halkalarına göre değişir: halkalar bize neredeyse kenardan görünüyorsa sönük, geniş açılmışsa parlak görünür.

Dürbünle ve küçük teleskopla

Bir gezegen çıplak gözle yalnızca bir noktadır. Aletle ise kendi dünyasına dönüşür. En çarpıcı hedef Jüpiter. Gece Gökyüzü Ağı için yazılan gözlem notlarında belirtildiği gibi çoğu dürbün, gezegenin yanında en az bir ya da iki uyduyu küçük yıldızlar gibi gösterir. Küçük bir teleskop ise, hepsi görünür durumdaysa, dört büyük uydunun tamamını düzgün bir sıra hâlinde gösterir. Bunlar İo, Europa, Ganymede ve Kallisto; Galileo onları 1610'da keşfetti.

OpenStax'a göre bu uydular Jüpiter'in çevresini iki günden biraz az ile yaklaşık on yedi gün arasında değişen sürelerde dolanır. Bu yüzden sıraları her gece değişir; bazen biri Jüpiter'in önünden ya da arkasından geçerek kaybolur. Aynı notlar, teleskopların Jüpiter'in bulut kuşaklarını, yeterince güçlüyse Büyük Kırmızı Leke'yi de gösterdiğini ekliyor.

Venüs'te başka bir gösteri var. OpenStax'a göre küçük bir teleskop bile Venüs'ün Ay gibi evreler geçirdiğini gösterir: kimi zaman ince bir hilal, kimi zaman yarım bir disk. Galileo bu evrelerin tam dizisini gözlemledi ve bunu Venüs'ün Güneş'in çevresinde dolandığının kanıtı olarak kullandı.

Satürn'ün yanında ise en büyük uydusu Titan bekler. Aynı notlara göre Titan, şehir ve banliyö göğünde bile 10 santimetrelik bir teleskopla kolayca seçilebilir.

Ne zaman bakmalı?

Gezegenlerin yeri aydan aya değişir. OpenStax, gezegenlerin konumlarının dergilerde ve gökyüzü uygulamalarında her ay yayımlandığını hatırlatır. Yıldız haritası dersinde tanıdığın bir uygulamayla hangi gezegenin bu akşam nerede olduğunu birkaç saniyede bulabilirsin.

Gece Gökyüzü Ağı, gezegenleri ve uydularını gökyüzünde en yüksek oldukları sırada gözlemeyi öneriyor. Ufka yakınken ışık, havanın daha kalın bir katmanından geçer ve görüntü titrer, bulanıklaşır. Yükseldikçe görüntü keskinleşir.

Aslında…

Büyük resim

Galileo dersinde, 1610'daki gözlemlerin evren anlayışını nasıl sarstığını görmüştük. Bu gözlemlerin güzel yanı, bugün bir dürbünle tekrarlanabilmeleri. Balkonundan Jüpiter'in uydularının sırasını izlediğinde, dört yüz yıl önce bilimi değiştiren kanıtın aynısını kendi gözünle topluyorsun.

Gezegen gözlemi aynı zamanda sabır öğretir. Uyduların dansını görmek için birkaç gece, bir gezegenin yıldızlar arasındaki yolculuğunu görmek için birkaç hafta gerekir. Gökyüzü yavaş değişir, ama değişir.

Özet

1. Gezegenler, Güneş'in yolu olan tutulumun çevresindeki yaklaşık 18 derecelik kuşakta görünür; yıldızlardan daha az titreşmeleri, parlaklıkları ve haftalar içinde yıldızlara göre yer değiştirmeleriyle ayırt edilir.
2. Venüs akşam batıda ya da sabah doğuda en parlak nokta olarak görünür; Merkür Güneş'ten hiçbir zaman 28 dereceden fazla uzaklaşmaz; Mars kırmızısıyla, Jüpiter parlaklığıyla, Satürn halkalarına göre değişen ışığıyla tanınır.
3. Dürbün Jüpiter'in bir iki uydusunu, küçük bir teleskop dört Galileo uydusunu, Jüpiter'in bulut kuşaklarını, Venüs'ün evrelerini ve Satürn'ün uydusu Titan'ı gösterir; gezegenler en iyi gökyüzünde yüksekteyken gözlenir.

Görev

Quiz

1. Gezegenler neden gökyüzünün yalnızca dar bir kuşağında görünür?
2. Bir gezegeni parlak bir yıldızdan ayırmanın üç yolu nedir?
3. Merkür'ü görmek neden zordur?
4. Bir dürbünle ve küçük bir teleskopla Jüpiter'de neler görülebilir?

Cevaplar

1. Çünkü gezegenlerin ve Ay'ın yörüngeleri neredeyse aynı düzlemdedir; bu yüzden hepsi tutulum çevresindeki yaklaşık 18 derecelik zodyak kuşağında görünür.
2. Gezegenler daha az titreşir, en parlak birkaç yıldız dışında hepsinden daha parlaktır ve haftalar içinde yıldızlara göre yer değiştirir.
3. Güneş'ten hiçbir zaman 28 dereceden fazla uzaklaşmadığı için hep alacakaranlığın aydınlık göğünde, ufka yakın görünür.
4. Dürbün çoğu zaman bir iki uyduyu, küçük bir teleskop ise dört Galileo uydusunu ve bulut kuşaklarını gösterir; güçlü bir teleskop Büyük Kırmızı Leke'yi de gösterebilir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Gezegenler yavaş gezinir; bazı gökyüzü olayları ise bir saniyede gelip geçer. Her yıl aynı tarihlerde, Dünya yörüngesinde bir kuyruklu yıldızın bıraktığı tozun içinden geçer ve gökyüzü kayan yıldızlarla dolar. Meteor yağmurlarının takvimini nasıl okur, en iyi izleme saatini ve yönünü nasıl seçersin?