İlk gözlem gecen için hazırlık listesi

Kanca

Şehirden çıktın, karanlık bir tepeye vardın, arabadan indin ve başını kaldırdın. Gökyüzünde bir avuç yıldız var, o kadar. Hayal kırıklığıyla telefonuna bakıyorsun, sonra yine gökyüzüne. Hâlâ bir avuç yıldız.

Oysa yarım saat sabretseydin ve o telefon ekranına hiç bakmasaydın, aynı gökyüzü çok daha fazla yıldızla dolacaktı. İlk gözlem gecesini güzel yapan şey pahalı bir teleskop değil, küçük bir hazırlık.

Merkezi soru

İlk gözlem gecesinden önce hava, konum, kıyafet ve gözlerin karanlığa alışması için neleri planlamak gerekir?

Anlatım

Önce gökyüzüne değil, hava durumuna bak

Bulutlu bir gecede gökyüzü gözlemine çıkmanın pek anlamı yok. ABD Milli Parklar Servisi'nin gözlem önerileri de işe buradan başlar: yola çıkmadan önce hava durumunu ve gökyüzünün açıklığını kontrol et. Aynı öneriler, havadaki toz ve pusun da görüşü etkilediğini hatırlatır.

İkinci soru Ay. Ay gökyüzündeki en parlak lamba gibidir. Milli Parklar Servisi'ne göre Ay yarımdan dolunaya doğru şişkin bir hâldeyken, ışığı sönük yıldızları ve galaksiler gibi uzak cisimleri bastırabilir. NASA'nın Gece Gökyüzü Ağı (Night Sky Network) daha çarpıcı bir benzetme yapar: karanlık bir yerde Ay ışığı bir sokak lambası kadar parlak olabilir.

Bu yüzden ilk gecen için Ay'ın ya hiç olmadığı ya da ince bir hilal olduğu bir akşam seç. Bir gökyüzü uygulaması ya da takvim, Ay'ın evresini ve ne zaman doğup batacağını gösterir. Yıldız haritası dersinde tanıdığımız uygulamalar bu işi birkaç saniyede yapar.

Konum: karanlığın da bir ölçüsü var

Yıldızları kim çaldı dersinde, şehir ışıklarının gökyüzünü nasıl aydınlattığını görmüştük. Karanlığın kendisini ölçmek için gökbilimcilerin kullandığı bir ölçek var: Bortle ölçeği (Bortle scale). NASA'nın Gece Gökyüzü Ağı'na göre bu ölçek 1'den 9'a gider; 1 en karanlık, 9 ise ışık kirliliğinin en yoğun olduğu gökyüzüdür. Örneğin New York şehri 9, Pennsylvania'daki Cherry Springs Eyalet Parkı ise 2 olarak verilir.

Kendi bölgenin değerini bulmak için ışık kirliliği haritalarına bakabilirsin. NASA'nın Gece Gökyüzü Ağı, konum girilerek Bortle sınıfının görülebildiği lightpollutionmap.info sitesini öneriyor. Haritada şehrin parlak lekesinden uzaklaştıkça renklerin nasıl koyulaştığını görmek, nereye gideceğine karar vermeni kolaylaştırır.

İyi bir gözlem yeri yalnızca karanlık değil, güvenli de olmalı. Ufku açık, düz, bildiğin ve gerektiğinde arabayla ya da yürüyerek kolayca ayrılabileceğin bir yer seç. İlk gecende yalnız gitmemek ve nereye gittiğini birine söylemek, gökyüzünün tadını çıkarmayı kolaylaştırır.

Kıyafet: gece sandığından soğuk

Gündüz sıcak bir yer bile Güneş batınca hızla serinleyebilir. Milli Parklar Servisi, Joshua Tree Milli Parkı'nda gözleme çıkacaklara akşam sıcaklığın hızla düştüğünü hatırlatır ve fazladan kat kat sıcak giysi getirmelerini önerir. Havai'deki Haleakalā Milli Parkı'nın zirvesi için öneri daha da ayrıntılıdır: şapka, mont, uzun pantolon ve sıcak ayakkabı.

Gözlemin büyük kısmı hareketsiz geçer. Yürürken ısınan vücut, bir sandalyede başını kaldırıp dakikalarca beklerken çabucak üşür. Aynı park, yerde oturmak ya da uzanmak için bir havlu, battaniye ya da mat getirmeyi öneriyor; bunlar hem rahatlık sağlar hem de seni soğuk topraktan ayırır. Joshua Tree ise uzun süre başı yukarıda beklemenin yorgunluğuna karşı hafif bir katlanır sandalye öneriyor. Yiyecek ve su da listeye girmeli.

Gözlerin karanlığa alışması

İşte ilk gecenin asıl sırrı. Gözlerimiz karanlığa bir anda değil, yavaş yavaş alışır. Milli Parklar Servisi'nin Dinosaur Ulusal Anıtı sayfasına göre gözümüz karanlıkta rodopsin (rhodopsin) adlı bir kimyasal üretmeye başlar. Bu kimyasal, ışığın az olduğu yerde gözün daha çok ışık yakalamasını sağlar. Aynı sayfa gözlere yaklaşık 30 dakika vermeyi öneriyor; Joshua Tree'nin önerisi ise 20 ila 30 dakika.

Yarım saat, bir çayın demlenip içilmesinden biraz uzun bir süre. Ama asıl mesele şu: parlak bir ışığa baktığında bu süreç baştan başlar. Dinosaur sayfası bu parlak ışıklar arasında sokak lambasını, telefon ve tablet ekranını, hatta Ay'ı sayıyor. Yarım saatlik sabrı, telefona atılan bir bakış silebilir.

Peki karanlıkta haritana nasıl bakacaksın? Cevap kırmızı ışık. Milli Parklar Servisi, kırmızının gökkuşağındaki en uzun dalga boylu renk olduğunu ve karanlığa alışmış gözü en az rahatsız eden ışık olduğunu anlatır. NASA'nın Gece Gökyüzü Ağı da beyaz ışığın göz bebeklerini daralttığını, kırmızı ışığın ise onların daha uzun süre açık kalmasına izin verdiğini yazar. Kırmızı bir el feneri ya da kafa lambası kullanabilir, ya da sıradan bir fenerin önüne kırmızı selofan, bant veya kumaş geçirebilirsin. Birçok telefonun ekranı da kırmızıya çevrilebiliyor.

Küçük bir liste

Bütün bunları gece yarısı değil, akşamdan hazırlamak en iyisi. Çantaya girecekler: kırmızı ışık, basılı yıldız haritası veya kırmızı ekranlı bir uygulama, kat kat giysi ve şapka, oturacak bir şey, su ve bir şeyler atıştırmak için yiyecek. Telefonu cepte tut; bir dürbünün varsa onu da al. Son adım en kolayı: vardığında ışıkları kapat, otur ve bekle.

Aslında…

Büyük resim

Gökbilimin en eski aleti insan gözüdür ve bu alet doğru kullanılmayı bekler. Hava durumunu okumak, Ay'ın evresini hesaba katmak, karanlık bir yer seçmek ve gözlere zaman tanımak, profesyonel gözlemevlerinin de uyduğu kurallardır; onlar da bulutlara, Ay ışığına ve şehir ışıklarına göre plan yapar.

Bu atölyedeki sonraki derslerin hepsi bu hazırlığın üstüne kurulu. Ay'ın dağlarına, gezegenlerin disklerine ya da Messier'in bulutsularına bakarken, her seferinde aynı sorularla başlayacaksın: hava açık mı, Ay nerede, gözlerim hazır mı?

Özet

1. Yola çıkmadan önce hava durumunu, havanın açıklığını ve Ay'ın evresini kontrol et; karanlık bir yerde Ay ışığı bir sokak lambası kadar parlak olabilir.
2. Karanlık bir yer seçmek için 1'den 9'a giden Bortle ölçeğini ve ışık kirliliği haritalarını kullan; yerin güvenli olmasına ve ufkun açıklığına da dikkat et.
3. Gece hızla soğur: kat kat giyin, oturacak bir şey al. Gözlere yaklaşık yarım saat ver, beyaz ışıktan kaçın ve yalnızca kırmızı ışık kullan.

Görev

Quiz

1. İlk gözlem gecesi için Ay'ın hangi evresi en uygundur ve neden?
2. Bortle ölçeği neyi ölçer ve hangi uç en karanlık gökyüzünü gösterir?
3. Gözlerin karanlığa tam alışması ne kadar sürer ve bu süreyi ne bozar?
4. Karanlıkta harita okumak için neden kırmızı ışık önerilir?

Cevaplar

1. Ay'ın olmadığı ya da ince hilal olduğu bir gece; çünkü dolunaya yakın Ay'ın ışığı sönük yıldızları ve galaksileri bastırır.
2. Gecenin karanlığını, yani ışık kirliliğini 1'den 9'a kadar ölçer; 1 en karanlık gökyüzüdür.
3. Yaklaşık 20 ila 30 dakika; parlak bir ışığa, örneğin telefon ekranına, sokak lambasına ya da Ay'a bakmak süreci baştan başlatır.
4. Kırmızı en uzun dalga boylu renktir ve karanlığa alışmış gözü en az rahatsız eder; göz bebeklerinin açık kalmasına izin verir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Karanlığa alışmış gözlerle ilk bakacağın cisim büyük olasılıkla Ay olacak. Çıplak gözle bile yüzeyinde koyu ve açık bölgeler seçilir; bir dürbünle ise kraterler, dağlar ve düz ovalar ortaya çıkar. Ay'ın yüzündeki koyu lekelere neden deniz deniyor, kraterler nasıl ayırt edilir ve bunlara bakmak için en iyi zaman ne zamandır?