İlk teleskobumu nasıl seçerim?

Kanca

Gökyüzüne merak duymaya başlayan pek çok kişi aynı yolu izler: bir teleskop alır, ilk gece heyecanla kurar, bulanık bir Ay görüntüsüyle uğraşır, hiçbir galaksiyi bulamaz ve birkaç hafta sonra teleskop dolabın bir köşesine kaldırılır. Sorun gökyüzünde değil, yanlış seçilmiş bir başlangıçtadır.

İlk teleskobun belki de bir dürbün olmalı. NASA'nın amatör gökbilim kulüplerini bir araya getiren ağı, pek çok gözlemci için ilk teleskobun beklenmedik bir şey olduğunu söylüyor: iyi bir dürbün. Doğru ilk aleti seçmek, gökyüzüyle uzun bir dostluğun başlangıcı olabilir.

Merkezi soru

Yeni bir gözlemci, bütçesine, yaşadığı yere ve ilgisine uygun ilk gözlem aracını nasıl seçer ve hangi yanlışlardan kaçınmalıdır?

Anlatım

Önce gözlerin

İlk aletin, hiçbir şey satın almadan önce, kendi gözlerindir. Ders 5.7'de öğrendiğin gibi bir yıldız haritası ya da gökyüzü uygulamasıyla takımyıldızları, parlak yıldızları ve gezegenleri tanımak, teleskobu kullanmayı da kolaylaştırır. Bir teleskop, gökyüzünde nereye bakacağını bilen biri için güçlü bir araçtır. Nereye bakacağını bilmeyen biri için ise kafa karıştırıcı bir borudan ibarettir.

Birkaç ay çıplak gözle gözlem yapmak, neyi merak ettiğini de gösterir. Ay'ın kraterleri mi, gezegenler mi, yoksa sönük bulutsular ve galaksiler mi seni daha çok heyecanlandırıyor? Bu sorunun cevabı, alacağın aleti belirler.

Neden dürbün?

Dürbün, iki küçük mercekli teleskobun yan yana konmuş hâlidir. İki gözle bakıldığı için rahat, doğal ve parlak bir görüntü verir. Görüş alanı geniştir, bu yüzden gökyüzünde bir şeyi bulmak kolaydır. Kurulum gerektirmez; eline alır, bakarsın. Gökyüzüne ilgin azalırsa kuş gözleminde, doğa yürüyüşünde ya da maçta kullanılmaya devam eder.

Dürbünlerin üzerinde "7x35" ya da "10x50" gibi yazılar bulunur. İlk sayı büyütmeyi, ikinci sayı her bir objektif merceğin milimetre cinsinden çapını, yani açıklığı verir. Gökyüzü için 7x35 ile 10x50 arası dürbünler iyi bir başlangıçtır. Daha büyük dürbünler ağırlaşır ve elde titrer; ilk dürbünde 10x50'nin çok ötesine geçmemek gerekir.

Böyle bir dürbünle Ay'ın kraterleri, Ülker gibi büyük yıldız kümeleri, Jüpiter'in uyduları ve karanlık bir gökyüzünde Andromeda Galaksisi ile Avcı Bulutsusu görülebilir. Ülker ve Andromeda gibi bazı gökcisimleri o kadar geniştir ki çoğu teleskobun görüş alanına sığmaz; onları en iyi dürbünle görürsün.

Teleskop almadan önce sorulacak sorular

Bir teleskoba geçmeye karar verdiğinde, aleti değil, önce kendi koşullarını düşün. Nerede gözlem yapacaksın? Şehrin ortasındaki bir balkonda mı, yoksa arabayla gidebileceğin karanlık bir yerde mi? Şehir ışıklarının aydınlattığı bir gökyüzü sönük cisimleri siler; şehirde Ay ve gezegenler en iyi hedeflerdir.

Aleti ne kadar taşıyabilirsin? Gökbilimcilerin sık tekrarladığı bir söz vardır: en iyi teleskop, en sık kullandığın teleskoptur. Kurması yarım saat süren, üç kat merdivenden taşınması gereken ağır bir teleskop, çoğu gece evde kalır. Hafif ve hızlı kurulan küçük bir teleskop ise her açık gecede dışarı çıkar.

Neyi görmek istiyorsun? Ay ve gezegenler için keskin ve kontrastlı görüntü veren küçük bir mercekli teleskop çok iyidir. Sönük bulutsular ve galaksiler için ise Ders 8.1'de gördüğün gibi açıklık, yani ışık toplama gücü, her şeyden önemlidir.

Yeni başlayanlar için teleskop türleri

Küçük mercekli teleskoplar, yetmiş ile yüz milimetre arası açıklıklarıyla, bakım gerektirmez ve hızlı kurulur. Ay, gezegenler ve parlak yıldız kümeleri için keyifli görüntüler verir.

Basit, ahşap ya da metal bir döner kaide üzerine oturtulmuş aynalı teleskoplar, çoğu zaman aynı bütçeyle en fazla açıklığı sunar. Yüz elli ile iki yüz milimetrelik bir ayna, sönük bulutsuları ve galaksileri görmek için çok güçlü bir başlangıçtır. Kaidesi sağa sola ve yukarı aşağı döndürülerek kullanılır; öğrenmesi kolaydır. Tek dezavantajı, büyük boyların taşımasının zahmetli olmasıdır.

Bazı teleskoplar, bilgisayarlı kaideleriyle gökcisimlerini kendileri bulur ve izler. Bu kolaylık çekici olabilir, ama aynı bütçede daha küçük bir açıklık, daha fazla kurulum adımı ve pil ihtiyacı anlamına gelebilir. Gökyüzünü kendin tanımayı öğrenmek istiyorsan basit bir kaide daha öğretici olabilir.

Kaçınılacak tuzaklar

Ders 8.3'teki «525x» kutusunu hatırla: vitrinde abartılı büyütme vaat eden ucuz teleskoplar çoğu zaman hayal kırıklığı getirir. Bunların çoğunda açıklık küçük, ayak sallanan, okülerler düşük kalitelidir. Sallanan bir ayak, dokunduğun her seferinde görüntünün saniyelerce titremesine yol açar ve gözlemi işkenceye çevirir.

Yeni başlayanlar için karmaşık kaideler de sorun olabilir. Gökyüzünün dönüşünü izlemek için tasarlanmış bazı kaideler, doğru kurulmadıklarında teleskobu garip açılarda sıkıştırır. İlk alette, sezgisel olarak sağa sola ve yukarı aşağı hareket eden bir kaide işini kolaylaştırır.

Güneş'e karşı mutlak kural

Bir teleskop ya da dürbünle Güneş'e asla filtresiz bakma. Işık toplayan bir alet, Güneş ışığını da toplar ve bir anda gözünde kalıcı hasar bırakabilir. Güneş'i gözlemlemek istersen, teleskobun ya da dürbünün ön tarafına sıkıca takılan, onaylı bir güneş filtresi kullanmak gerekir. Bazı ucuz teleskoplarla birlikte verilen ve okülerin arkasına vidalanan küçük güneş filtreleri tehlikelidir; Güneş'in ısısıyla çatlayabilir ve gözü korumasız bırakabilir.

Satın almadan önce dene

En iyi tavsiye, satın almadan önce farklı aletlerle bakma fırsatı bulmaktır. Amatör gökbilim kulüpleri, halka açık gözlem geceleri düzenler. Bu gecelerde farklı türde teleskoplara ve dürbünlere bakabilir, sahiplerine sorular sorabilirsin. Bir aletin gerçek dünyadaki ağırlığını, kurulumunu ve görüntüsünü görmek, hiçbir ürün tanıtımının veremeyeceği bir deneyimdir.

Aslında…

Büyük resim

Gökyüzüne bakmak, pahalı bir aletle değil, merakla başlar. Dürbün, küçük bir teleskop ya da yalnızca bir gökyüzü haritası, bu merakı beslemek için yeterlidir. Asıl önemli olan, açık gecelerde dışarı çıkmak ve gökyüzünü tanımayı sürdürmektir.

İlk alet, bir son değil bir başlangıçtır. Zamanla neyi sevdiğini öğrendikçe, daha büyük bir açıklığa, bir kameraya ya da farklı bir teleskop türüne geçebilirsin. İlk aletin iyi seçilmesi, o yolculuğun keyifle sürmesini sağlar.

Özet

1. Satın almadan önce gökyüzünü çıplak gözle ve bir yıldız haritasıyla tanımak, neyi merak ettiğini ve hangi alete ihtiyaç duyduğunu gösterir.
2. 7x35 ile 10x50 arası iyi bir dürbün, kolay kullanımı, geniş görüş alanı ve çok yönlülüğüyle pek çok gözlemci için en iyi ilk alettir.
3. Teleskop seçerken nerede gözlem yapacağını, aleti ne kadar taşıyabileceğini ve neyi görmek istediğini düşün; büyük büyütme vaat eden ucuz teleskoplardan ve sallanan ayaklardan kaçın, Güneş'e yalnızca önden takılan onaylı bir filtreyle bak.

Görev

Quiz

1. Pek çok deneyimli gözlemci ilk alet olarak neyi önerir ve neden?
2. Bir dürbünün üzerinde yazan "10x50" ne anlama gelir?
3. "En iyi teleskop, en sık kullandığın teleskoptur" sözü neyi anlatır?
4. Aynı bütçeyle en fazla açıklığı genellikle hangi tür teleskop sunar?
5. Bir teleskopla Güneş'i gözlemlemek için hangi kurala uymak gerekir?

Cevaplar

1. İyi bir dürbünü; kullanımı kolaydır, görüş alanı geniştir, taşınabilir ve gökyüzü dışında da kullanılabilir.
2. On kat büyütme yaptığını ve her bir objektif merceğinin çapının elli milimetre olduğunu.
3. Ağır ve kurulumu zor bir aletin çoğu gece evde kalacağını; hafif ve kolay kurulan bir aletin ise daha çok kullanılacağı için aslında daha fazla şey göstereceğini.
4. Basit bir döner kaide üzerine oturtulmuş aynalı teleskoplar.
5. Güneş'e asla filtresiz bakılmamalı; aletin ön tarafına sıkıca takılan onaylı bir güneş filtresi kullanılmalı, okülere takılan küçük filtrelerden kaçınılmalıdır.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Dürbünü bir ilk alet olarak önerdik. Peki bir dürbünle gökyüzünde tam olarak neler görülebilir? Galileo'nun 1609'da gökyüzüne çevirdiği teleskop, bugün pek çok evdeki sıradan bir dürbünden daha az ışık topluyordu. Bir dürbünle hangi gökcisimlerini bulabilir, Galileo'nun gördüklerini nasıl yeniden görebilirsin?