Yıldız haritası nasıl okunur?

Kanca

Karanlık bir tarlada duruyorsun. Telefonunu kaldırıp gökyüzüne doğru tutuyorsun ve ekranda, tam önündeki yıldızların üzerine isimler, çizgiler ve takımyıldız figürleri beliriyor. Telefonunu biraz sola çeviriyorsun; harita da seninle birlikte dönüyor.

Telefonunu gökyüzüne tut, yıldızlar isimleriyle belirsin. Ama ekrana bakarak geçen on dakika, gözünün karanlığa alışmak için harcadığı yarım saati silebilir. İyi bir haritayı kullanmak, onu nasıl okuyacağını bilmekle başlar.

Merkezi soru

Kâğıda basılmış bir gök haritası ile telefondaki bir uygulama gökyüzünü nasıl gösterir ve onları gökyüzüyle eşleştirmek için neye dikkat etmek gerekir?

Anlatım

Doğu neden solda?

Bir kent haritasını açtığında kuzey yukarıda, doğu sağdadır. Yıldız haritalarının çoğunda ise doğu soldadır. Bu bir baskı hatası değil. Kent haritasına yukarıdan, yere bakar gibi bakarsın; yıldız haritasına ise aşağıdan, göğe bakar gibi bakman gerekir.

Güneye dönüp başını kaldırdığında doğu sol elinde, batı sağ elinde kalır. Yıldız haritası tam bu bakışı çizer. Bunu denemenin en kolay yolu, haritayı başının üstüne kaldırıp baktığın yön alta gelecek biçimde tutmaktır. O zaman haritadaki yönler gökyüzündekilerle kendiliğinden örtüşür.

Döner yıldız haritası

Kâğıttan yapılan en kullanışlı gökyüzü aracı, döner yıldız haritasıdır (planisphere). İki diskten oluşur. Alttaki diskte bütün yıldızlar basılıdır ve kenarında yılın günleri yazar. Üstteki diskte oval bir pencere vardır ve kenarında günün saatleri yazar.

Kullanması basittir: üst diski çevirerek gözlem yapacağın saati o günün tarihinin karşısına getirirsin. Oval pencere, o gece o saatte ufkunun üstünde kalan gökyüzünü gösterir. Pencerenin kenarı ufuktur, ortası tam tepe noktasıdır. Kenarda yazan "kuzey", "doğu", "güney" ve "batı" işaretleri, hangi yöne bakınca hangi yıldızları göreceğini söyler.

Döner haritanın bir sınırı var: belli bir enlem için hazırlanır. Ders 5.5'teki doksan eksi enlem kuralını hatırla: hangi yıldızların doğup hangilerinin hiç doğmadığı enleme bağlıdır. Türkiye'de kullanmak için kırk derece kuzey enlemine yakın bir harita seçmek gerekir. Güney Yarımküre için basılmış bir harita, Türkiye'nin gökyüzünü doğru göstermez.

Haritanın dili

Yıldız haritalarında her işaretin bir anlamı vardır. Yıldızlar farklı büyüklükte noktalarla çizilir: nokta ne kadar büyükse yıldız o kadar parlaktır. Bu nokta boyutları yıldızın gerçek büyüklüğünü değil, bizden görünen parlaklığını anlatır.

Takımyıldızların desenleri ince çizgilerle birleştirilir; Ders 5.1'de gördüğümüz resmî takımyıldız sınırları ise çoğu haritada kesikli çizgilerle ayrılır. Pek çok haritada iki uzun eğri daha bulunur. Biri tutulumdur: Güneş'in yıllık yolu; gezegenleri ararken de onun yakınına bakarsın. Öbürü gök ekvatorudur. Bazı haritalar bunların üstüne gök koordinatlarının ızgarasını da çizer.

Samanyolu genellikle açık renkli, bulutsu bir şerit olarak gösterilir. Yıldız kümeleri, bulutsular ve galaksiler için de küçük daireler ve elipsler gibi özel işaretler kullanılır. Haritanın bir köşesinde bu işaretlerin açıklaması bulunur. Bir haritayı kullanmaya başlamadan önce o köşeyi okumak, işin yarısıdır.

Ölçek: elinle ölçmek

Haritada iki yıldız arasındaki mesafe küçük görünür, gökyüzünde ise beklediğinden büyüktür. Bu farkı kapatmak için elini bir cetvel gibi kullanabilirsin. Kolunu tam uzattığında serçe parmağın gökyüzünde yaklaşık bir derecelik açıyı kaplar; bu, dolunayın genişliğinin iki katı kadardır. Yan yana üç parmağın yaklaşık beş, yumruğun on dereceyi kaplar. Başparmak ile serçe parmağını iyice açtığında aradaki açıklık yaklaşık yirmi beş derecedir.

Bu ölçüleri Büyük Kepçe üzerinde sınayabilirsin. Kepçenin iki ucu, Dubhe ile Alkaid arasındaki açı yaklaşık yirmi beş derecedir, yani açık bir el. İşaretçi yıldızlar Dubhe ile Merak arasındaki açı ise üç parmak kadardır. Bir haritada "bu yıldızdan iki yumruk doğuya git" diye düşünebilirsin.

Yıldızdan yıldıza atlamak

Sönük bir hedefi doğrudan bulmak zordur. Gözlemciler bunun yerine yıldız atlama (star hopping) denen bir yöntem kullanır. Önce iyi tanıdığın parlak bir yıldızdan başlarsın. Sonra haritada o yıldızdan hedefe doğru uzanan küçük desenleri, üçgenleri ve sıraları izleyerek adım adım ilerlersin. Ders 5.3'te Büyük Kepçe'den Kutup Yıldızı'na uzanan çizgi de bir yıldız atlamasıydı.

Telefondaki gökyüzü

Gökyüzü uygulamaları, telefonun içindeki pusula, eğim algılayıcısı, konum bilgisi ve saatle çalışır. Nerede olduğunu, saatin kaç olduğunu ve telefonu hangi yöne tuttuğunu bildiği için, ekranda tam o yönde görmen gereken yıldızları çizer. Pek çok uygulama zamanı ileri ya da geri almana da izin verir; yarın akşamın ya da gelecek ayın gökyüzüne bakabilirsin. Masaüstü bilgisayarlar için Stellarium gibi ücretsiz ve açık kaynaklı planetaryum programları da vardır.

Uygulamanın doğru çalışması için pusulasının ayarlı olması gerekir. Telefonu havada sekiz çizerek hareket ettirmek, pek çok cihazda pusulayı yeniden ayarlar. Arabanın içi, metal bir korkuluk ya da bir hoparlör gibi mıknatıslı ve metal şeylerin yanında pusula şaşabilir; ekrandaki yıldızlar gökyüzündekilerden birkaç derece kayabilir.

Karanlığa alışan göz

Gözün karanlığa tam alışması yirmi ila kırk dakika sürer. Bu sürede gözdeki ışığa duyarlı hücreler, zayıf ışığı algılamayı sağlayan bir maddeyi yeniden üretir. Parlak beyaz bir ışığa birkaç saniye bakmak bu maddeyi bozar ve alışma süreci baştan başlar.

Bu yüzden gözlemciler haritalarını loş kırmızı bir ışıkla okur. Koyu kırmızı ışık, karanlığa alışmış gözü neredeyse hiç bozmaz. Ama kırmızı da olsa parlak bir ışık zarar verir; ışığın loş olması şarttır. Pek çok gökyüzü uygulamasında ekranı kırmızıya çeviren bir gece modu bulunur. Bu modu açmak ve ekran parlaklığını en aza indirmek, gözünün yarım saatlik emeğini korur.

Aslında…

Telefon uygulamalarıyla ilgili bir yanılgı da ekrana güvenip göğe bakmayı unutmaktır. Uygulama, gökyüzünü öğrenmenin bir aracıdır; asıl hedef, zamanla telefona ihtiyaç duymadan desenleri tanıyabilmektir.

Büyük resim

Yıldız haritaları, binlerce yıllık gözlemlerin bir kâğıda ya da ekrana sığdırılmış hâlidir. Bir haritayı okuyabilen biri, gökyüzünde tek başına yolunu bulabilir: bir gezegeni, bir kümeyi ya da bir kuyruklu yıldızı kendisi arayıp bulabilir.

Kâğıt harita ile telefon uygulaması birbirinin rakibi değildir. Döner harita, gökyüzünün bütününü bir bakışta gösterir ve pili bitmez. Uygulama ise tam o an baktığın yönü gösterir ve gezegenlerin güncel yerini bilir. İkisini birlikte kullanmak, gökyüzünü okumayı öğrenmenin en hızlı yoludur.

Özet

1. Yıldız haritaları göğe bakan birinin görüşüne göre çizilir; baktığın yön alta gelecek biçimde başının üstünde tutulduğunda doğu solda, batı sağda kalır.
2. Döner yıldız haritası, tarih ile saati karşı karşıya getirerek o anın gökyüzünü gösterir ve belli bir enlem için hazırlanır; telefon uygulamaları ise pusula, eğim algılayıcısı, konum ve saatle çalışır.
3. Kol boyunda serçe parmak yaklaşık bir, üç parmak beş, yumruk on derecedir; gözün karanlığa alışması yirmi ila kırk dakika sürdüğü için haritalar loş kırmızı ışıkla okunur.

Görev

Quiz

1. Yıldız haritalarında doğu neden soldadır?
2. Döner yıldız haritasında belli bir gecenin gökyüzü nasıl ayarlanır?
3. Türkiye'de kullanılacak bir döner yıldız haritası neden kırk derece kuzey enlemine yakın bir enlem için hazırlanmış olmalıdır?
4. Kol boyunda yumruğun ve serçe parmağın gökyüzünde kapladığı açı yaklaşık ne kadardır?
5. Gözlemciler haritalarını neden loş kırmızı ışıkla okur?

Cevaplar

1. Çünkü haritalar göğe bakan birinin görüşüne göre çizilir; güneye dönüp başını kaldıran birinin doğusu solda, batısı sağda kalır.
2. Üst disk çevrilerek gözlem saati o günün tarihinin karşısına getirilir; oval pencere o anda ufkun üstünde kalan gökyüzünü gösterir.
3. Çünkü hangi yıldızların doğup hangilerinin hiç doğmadığı enleme bağlıdır; başka bir enlem için hazırlanmış harita Türkiye'nin gökyüzünü doğru göstermez.
4. Yumruk yaklaşık on, serçe parmak yaklaşık bir derece.
5. Çünkü gözün karanlığa alışması yirmi ila kırk dakika sürer ve parlak beyaz ışık bunu birkaç saniyede bozar; loş kırmızı ışık ise karanlığa alışmış gözü neredeyse hiç etkilemez.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Yıldız haritasında noktaların büyüklüğü yıldızın parlaklığını gösteriyordu. Ama gökbilimciler parlaklığı yalnızca büyük ve küçük noktalarla değil, sayılarla da anlatır. İşin garip yanı, bu sayılar ters işler: sayı küçüldükçe yıldız parlaklaşır ve en parlak yıldızlar eksi değerler alır. Bu tuhaf sayma nereden geldi?