Kutup Yıldızı ile yön nasıl bulunur?

Kanca

"Kuzey, geceleyin en çok parlayan yıldızın olduğu yöndür" diye bir öğüde uyarsan yolunu kaybedersin. Kış akşamlarında göğün en göz alıcı yıldızı Sirius, güneyde ve ufka yakın parlar. Kuzeyi gösteren yıldız ise sıradan görünümlü, orta parlaklıkta bir noktadır.

Kutup Yıldızı gökyüzünün en parlak yıldızı değil. Parlaklık sıralamasında ilk kırk yıldızın arasına bile giremez. Onu değerli kılan parlaklığı değil, durduğu yerdir.

Merkezi soru

Kutup Yıldızı neden hep kuzeyde durur ve onu gökyüzünde nasıl buluruz?

Anlatım

Dönmeyen tek nokta

Bir gece boyunca gökyüzünü hızlandırılmış bir kamera ile çeksen, yıldızların kuzeydeki bir noktanın çevresinde daireler çizdiğini görürsün. Bu dönüş yıldızların değil, Dünya'nın hareketidir: Dünya kendi ekseni çevresinde döner, biz de gökyüzünü ters yönde dönüyormuş gibi görürüz.

Dünya'nın ekseni kuzeyde gökyüzüne doğru uzatılsa, gökyüzünü bir noktada deler. Bu noktaya kuzey gök kutbu denir. Dönen bir şemsiyenin tam ortasındaki çubuğu düşün: şemsiyenin üzerindeki desenler dönerken çubuğun ucu yerinde kalır. Kutup Yıldızı, bu çubuğun ucuna çok yakın duran bir yıldızdır. Gök kutbuna uzaklığı bir dereceden azdır, yani gökyüzünde dolunayın genişliğinin bir buçuk katı kadar. Bu yüzden gece boyunca neredeyse hiç yer değiştirmez ve hep kuzeyi gösterir.

İşaretçi yıldızlar

Kutup Yıldızı'nı bulmanın en kolay yolu, Ders 5.1'de tanıdığımız Büyük Kepçe'den geçer. Kepçenin kabının, sapa en uzak kenarındaki iki yıldıza bak: aşağıdaki Merak ve yukarıdaki Dubhe. Bu iki yıldıza işaretçi yıldızlar denir.

Merak'tan Dubhe'ye doğru hayali bir çizgi çiz ve aynı yönde uzatmaya devam et. İki yıldız arasındaki mesafenin yaklaşık beş katı kadar gidince, çevresinde başka parlak yıldız olmayan, yalnız bir yıldıza ulaşırsın. Bu Kutup Yıldızı'dır. Küçük Ayı takımyıldızının, daha sönük ve küçük bir kepçe gibi görünen deseninin sapının ucunda durur.

Büyük Kepçe bazen ufka çok yakındır; sonbahar akşamlarında kuzey ufkunun hemen üstünde, alçakta durur. O zaman kutbun öbür yanındaki Kraliçe takımyıldızına, yani Kassiopeia'ya (okunuşu "Kasiyopeya") bak. Beş parlak yıldızı gökyüzünde büyük bir W ya da M harfi çizer. Kutup Yıldızı, Büyük Kepçe ile Kassiopeia'nın arasında, ikisine de aşağı yukarı eşit uzaklıktadır. Biri alçaldığında öbürü yükselir.

Yıldızdan yöne, yönden enleme

Kutup Yıldızı'nı bulduğunda, ona dönük durursan önün kuzeydir. Arkan güney, sağın doğu, solun batıdır. Pusulanın gösterdiği manyetik kuzey coğrafi kuzeyden biraz sapabilir; Kutup Yıldızı ise gerçek, coğrafi kuzeyi gösterir.

Kutup Yıldızı bir şey daha söyler: nerede olduğunu. Kuzey Yarımküre'de Kutup Yıldızı'nın ufuktan yüksekliği, bulunduğun yerin enlemine yaklaşık olarak eşittir. Kuzey Kutbu'nda başının tam üstünde, ekvatorda ise ufkun hizasında durur. Türkiye'de ufuktan otuz altı ile kırk iki derece arasında bir yükseklikte görünür: Antalya'da biraz daha alçakta, Sinop'ta biraz daha yüksekte.

Bu yüksekliği elinle ölçebilirsin. Kolunu tam uzatıp yumruğunu yaptığında, yumruğun gökyüzünde aşağı yukarı on derecelik bir açıyı kaplar. Kuzey ufkundan Kutup Yıldızı'na kadar dört yumruk kadar yükseklik, Türkiye'nin enlemine karşılık gelir. Denizciler yüzyıllar boyunca bu yüksekliği özel aletlerle ölçerek açık denizde ne kadar kuzeyde ya da güneyde olduklarını hesapladı.

Güney Yarımküre'de ne olur?

Ekvatorun güneyine geçince Kutup Yıldızı ufkun altında kalır. Güney gök kutbunun yakınında da parlak bir yıldız yoktur. Güney Yarımküre'deki gözlemciler güneyi bulmak için başka desenler kullanır; bunların en bilineni Güney Haçı takımyıldızıdır.

Aslında…

Kutup Yıldızı'nı ararken en parlak noktaya yönelen biri, çoğu zaman bir gezegene ya da Sirius gibi başka bir yıldıza bakar. Doğru yöntem parlaklığa değil, işaretçi yıldızlara güvenmektir.

Büyük resim

Pusulanın ve uydu konum sistemlerinin olmadığı çağlarda gökyüzü, en güvenilir yol haritasıydı. Kutup Yıldızı, gece boyunca yerinden kıpırdamayan tek işaret olarak çöldeki kervanlara, denizdeki gemilere ve yolculara kuzeyi gösterdi. Ufuktan yüksekliği ise haritada ne kadar kuzeyde olunduğunu söyledi.

Bu bilgi bugün de işe yarar. Telefonunun şarjı bittiğinde ya da şehir dışında yolunu kaybettiğinde, açık bir gecede Büyük Kepçe'yi ve Kutup Yıldızı'nı bulabilmek sana yönünü geri verir. Gökyüzünü okumak, bu en eski ve en sade becerilerden biriyle başlar.

Özet

1. Kutup Yıldızı, Dünya'nın ekseninin gökyüzünü deldiği noktaya çok yakın durduğu için gece boyunca neredeyse hiç yer değiştirmez ve hep kuzeyi gösterir.
2. Onu bulmak için Büyük Kepçe'nin kabındaki Merak'tan Dubhe'ye bir çizgi çizip aradaki mesafenin yaklaşık beş katı kadar uzatırsın; Kepçe alçaktaysa Kassiopeia'nın W'sinden yararlanırsın.
3. Kuzey Yarımküre'de Kutup Yıldızı'nın ufuktan yüksekliği, bulunduğun yerin enlemine yaklaşık olarak eşittir.

Görev

Quiz

1. Kutup Yıldızı neden gece boyunca neredeyse hiç yer değiştirmez?
2. İşaretçi yıldızlar hangileridir ve Kutup Yıldızı'nı bulmak için nasıl kullanılır?
3. Büyük Kepçe ufka çok yakınken Kutup Yıldızı'nı hangi takımyıldız yardımıyla bulabilirsin?
4. Kutup Yıldızı'nın ufuktan yüksekliği bize ne söyler?

Cevaplar

1. Çünkü Dünya'nın ekseninin gökyüzünü deldiği kuzey gök kutbuna çok yakındır; gökyüzü bu noktanın çevresinde döner gibi görünür.
2. Büyük Kepçe'nin kabındaki Merak ve Dubhe; Merak'tan Dubhe'ye çizilen çizgi, aradaki mesafenin yaklaşık beş katı uzatılınca Kutup Yıldızı'na ulaşır.
3. W ya da M harfi çizen Kassiopeia ile; Kutup Yıldızı Kassiopeia ile Büyük Kepçe'nin arasındadır.
4. Kuzey Yarımküre'de bulunduğumuz yerin enlemini; yüksekliği enleme yaklaşık olarak eşittir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Kutup Yıldızı bugün gök kutbuna o kadar yakın ki ona güvenerek yön buluyoruz. Ama Dünya'nın ekseni, dönen bir topacın sapı gibi yavaşça bir daire çizer. Eksen yön değiştirdikçe gökyüzünün dönme noktası da yıldızların arasında kayar. Binlerce yıl sonra kuzeyi hangi yıldız gösterecek?