Güneş hangi burçta, gerçekten?

Kanca

Her kasımın sonunda Güneş, Akrep takımyıldızının önünden yalnızca yaklaşık bir haftada geçip gider. Hemen ardından on sekiz gün boyunca başka bir takımyıldızın önünde durur. Bu takımyıldızın adı burç takvimlerinde hiç geçmez.

Burçlar kuşağında on üçüncü bir takımyıldız var: Yılancı. Elinde bir yılan tutan bir adam olarak çizilen bu desen, Güneş'in yıllık yolunun tam üzerinde durur. Peki Güneş'in yolu nedir, neden tam bu takımyıldızlardan geçer?

Merkezi soru

Güneş'in yıldızların önünde bir yıl boyunca izlediği yol nedir ve bu yol üzerindeki takımyıldızlar burçlarla nasıl ilişkilidir?

Anlatım

Görmediğimiz arka plan

Gündüz Güneş'in arkasında da yıldızlar vardır, ama gökyüzünün parlaklığı onları gizler. Güneş'in hangi yıldızların önünde durduğunu doğrudan göremeyiz. Bunu dolaylı yoldan anlarız: gece yarısı tam güneyde gördüğümüz takımyıldız, Güneş'in o an tam karşısındadır. Güneş'in önünde duran takımyıldız ise altı ay sonra gece yarısı gökyüzünde parlayacak olandır.

Gün batımından hemen sonra batı ufkuna bakmak da bir ipucu verir. Güneş'in hemen doğusunda kalan yıldızlar, akşam alacakaranlığında kısa bir süre görünür. Haftalar geçtikçe bu yıldızlar Güneş'in parıltısına gömülür ve kaybolur. Güneş, yıldızlara göre her gün biraz doğuya kayıyor gibidir.

Lunaparktaki lamba

Bu kaymanın sebebi, Dünya'nın Güneş'in çevresindeki yolculuğudur. Bir lunaparkta dönen bir atlıkarıncaya bindiğini düşün. Ortada bir lamba yanıyor, lunaparkın çevresinde de çeşitli çadırlar ve tabelalar var. Sen döndükçe lamba, sırayla farklı çadırların önünde görünür. Lamba yerinden kıpırdamaz; yer değiştiren senin bakış açındır.

Dünya da Güneş'in çevresinde döndükçe, Güneş'i sırayla farklı takımyıldızların önünde görürüz. Bir yılda tam bir tur atarız, bu yüzden Güneş de yıldızların önünde bir yılda tam bir tur tamamlar. Bir çemberde üç yüz altmış derece ve bir yılda aşağı yukarı üç yüz altmış beş gün olduğu için, Güneş yıldızlara göre her gün yaklaşık bir derece yol alır. Bu, gökyüzünde Güneş'in kendi genişliğinin iki katı kadardır.

Tutulum: Güneş'in yolu

Güneş'in yıldızların önünde bir yılda çizdiği bu yola tutulum (ecliptic) denir. Tutulum, gökyüzüne yansıtılmış Dünya yörüngesinin düzlemidir. Gökyüzü kubbesinde çizilmiş dev bir çember gibi düşünebilirsin.

Adı tesadüf değildir. Eski gözlemciler, Güneş ve Ay tutulmalarının yalnızca Ay bu çizgiye geldiğinde olduğunu fark etti. Ders 2.5'te gördüğümüz gibi, Ay'ın yolu tutuluma göre birkaç derece eğiktir; tutulma için Ay'ın yeni ay ya da dolunay sırasında tam bu çizginin üzerinde olması gerekir. Türkçedeki "tutulum" adı da İngilizcedeki karşılığı da tutulmadan gelir.

Tutulum yalnızca Güneş'in yolu değildir. Gezegenlerin yörüngeleri de Dünya'nınkine yakın düzlemlerde uzanır. Bu yüzden Ay ve çıplak gözle görülen gezegenler de gökyüzünde hep tutulumun yakınında dolaşır. Akşam gökyüzünde birkaç parlak gezegeni aynı anda görürsen, aşağı yukarı bir hat üzerinde dizildiklerini fark edersin. O hat tutulumdur.

Burçlar kuşağı ve on üç takımyıldız

Tutulumun iki yanında uzanan ve gezegenlerle Ay'ın hiç dışına çıkmadığı şeride burçlar kuşağı (zodiac) denir. Babilliler bu yolu on iki eşit parçaya böldü ve her parçayı o bölgedeki bir takımyıldızın adıyla andı. Bu bölüşte her parça otuz derecelik, eşit genişlikte bir dilimdi.

Oysa takımyıldızlar eşit genişlikte değildir. Uluslararası Astronomi Birliği'nin bugünkü sınırlarıyla Güneş'in yolu on üç takımyıldızdan geçer ve her birinde çok farklı süreler kalır. Güneş, Başak'ın önünde kırk dört gün kadar kalırken Akrep'i yaklaşık yedi günde geçer. Yılancı'nın önünde ise yaklaşık on sekiz gün, kasım sonundan aralık ortasına kadar kalır.

Yılancı, eski gökyüzü haritalarında da vardı. Ama Babillilerin on ikili bölüşüne girmedi. Böylece yolun üzerinde duran bir takımyıldız, burç listesinin dışında kaldı. Ders 1.2'de gördüğümüz gibi bugünkü Batı astrolojisi burçları zaten yıldızlara değil mevsimlere bağlar. Güneş'in hangi takımyıldızın önünde durduğunu soran bir gökbilimcinin cevabı, bu yüzden burç takviminden çoğu zaman farklıdır.

Aslında…

Yılancı, sonradan "keşfedilmiş" bir takımyıldız da değildir. Yıldızları binlerce yıldır oradadır; yalnızca burç listesine hiç alınmamıştır. Arada zaman zaman çıkan "burçlar değişti" haberleri de yeni bir keşfi değil, hep bilinen bir durumu anlatır.

Büyük resim

Tutulum, gökyüzünün en önemli çizgilerinden biridir. Gezegenlerin ve Ay'ın da hep bu çizginin yakınında dolaşması, Güneş Sistemi'nin yassı bir disk gibi olduğunu gösterir. Gezegenlerin hepsi aşağı yukarı aynı düzlemde, aynı yönde döner. Bu düzlem, Güneş Sistemi'nin nasıl oluştuğu hakkında önemli bir ipucudur.

Tutulumu bilmek gökyüzünde gezinmeyi de kolaylaştırır. Parlak ve kıpırtısız ışıyan bir nokta görüp bunun bir gezegen mi, yoksa bir yıldız mı olduğunu merak ettiğinde, önce tutulumun yakınında olup olmadığına bakabilirsin. Tutulumdan çok uzaktaysa büyük olasılıkla gezegen değildir.

Özet

1. Tutulum, Dünya Güneş'in çevresinde döndükçe Güneş'in yıldızların önünde bir yılda çizdiği yoldur; Güneş bu yolda her gün yaklaşık bir derece ilerler.
2. Ay ve gezegenler de tutulumun yakınında dolaşır; bunun sebebi yörüngelerinin aşağı yukarı aynı düzlemde olmasıdır.
3. Güneş'in yolu, eşit genişlikte olmayan on üç takımyıldızdan geçer; bunlardan biri, burç listesine hiç girmeyen Yılancı'dır.

Görev

Quiz

1. Tutulum nedir?
2. Güneş'in önünde hangi takımyıldızın durduğunu gözle görmeden nasıl anlayabiliriz?
3. Ay ve gezegenler neden gökyüzünde hep tutulumun yakınında görünür?
4. Yılancı neden burç listesinde yer almaz?
5. Güneş'in takımyıldızların önünde kaldığı süreler neden birbirinden bu kadar farklıdır?

Cevaplar

1. Dünya Güneş'in çevresinde döndükçe Güneş'in yıldızların önünde bir yılda çizdiği yoldur; Dünya yörüngesinin gökyüzüne yansımış düzlemidir.
2. Gece yarısı tam güneyde görülen takımyıldız Güneş'in tam karşısındadır; ayrıca gün batımından sonra batıda görünen yıldızlar Güneş'in hemen doğusundadır.
3. Çünkü Ay'ın ve gezegenlerin yörüngeleri, Dünya'nın yörüngesine yakın düzlemlerde uzanır.
4. Babilliler Güneş'in yolunu on iki eşit parçaya böldü ve Yılancı bu bölüşe alınmadı; takımyıldız yolun üzerinde durduğu hâlde listenin dışında kaldı.
5. Çünkü takımyıldızlar eşit genişlikte değildir; bugünkü sınırlarla kimisi tutulumun geniş bir bölümünü, kimisi yalnızca küçük bir parçasını kaplar.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Güneş'in yolunu öğrendik; bu yol her mevsim gökyüzünde başka bir yükseklikte uzanır. Ama gökyüzünde neredeyse hiç yer değiştirmeyen bir nokta var: kuzeyde, bütün yıldızların çevresinde döndüğü bir mil. O noktanın yakınındaki yıldız, yüzyıllar boyunca denizcilere ve yolculara yön gösterdi. Onu bulmak için gökyüzünün en parlak yıldızını aramaya gerek var mı?