Galileo teleskopla ne gördü?

Kanca

1610'un ocak ayında bir gece, İtalya'nın Padova kentinde bir öğretmen, elle yaptığı bir boruyu Jüpiter'e çeviriyor. Gezegenin yanında, bir çizgi üzerinde dizilmiş üç küçük ışık noktası görüyor. Ertesi gece noktalar yer değiştirmiş. Birkaç gece sonra bir dördüncüsü beliriyor. Noktalar, Jüpiter'i hiç bırakmadan onun çevresinde dans ediyor.

Bir avuç taşlanmış cam, yüzyıllardır sorgulanmayan bir inancı sarsmak üzereydi. Her şeyin Dünya'nın çevresinde döndüğü söyleniyordu; oysa şimdi başka bir dünyanın çevresinde dönen gökcisimleri vardı. Galileo Galilei'nin (okunuşu "Galileo Galiley") gördükleri, gözlemin bilimdeki gücünü herkesin önüne koydu.

Merkezi soru

Galileo teleskobunu gökyüzüne çevirdiğinde neler gördü, ve bu gözlemler eski evren anlayışını nasıl sarstı?

Anlatım

Yeni bir alet

Teleskop Galileo'nun buluşu değildir. Royal Museums Greenwich'in anlattığına göre 1608'de Hollandalı bir gözlük ustası, Hans Lipperhey (okunuşu "Hans Liperhay"), uzaktaki nesneleri yakın gösteren mercekli bir alet duyurdu. Haber hızla yayıldı.

Galileo bu haberi duyunca kendi teleskobunu yaptı ve onu geliştirdi. Mercekleri kendisi taşladı ve kısa sürede nesneleri yirmi kat kadar büyüten aletler üretti. Ama asıl adımı, bu aleti gökyüzüne çevirip gördüklerini dikkatle kaydetmek ve hızla yayımlamaktı. 1610'un mart ayında, gözlemlerini "Yıldız Habercisi" adlı küçük bir kitapta topladı.

Kusursuz olmayan bir Ay

Eski evren anlayışında gökcisimleri kusursuz, pürüzsüz kürelerdi. Galileo teleskobunu Ay'a çevirdiğinde ise dağlar, çukurlar ve düzlükler gördü. Aydınlık ile karanlığın sınırında dağların tepeleri Güneş ışığını erken yakalıyor, uzun gölgeler düşürüyordu. Galileo bu gölgelerin uzunluğundan dağların yüksekliğini bile tahmin etti.

Ay, Dünya gibi engebeli bir dünyaydı. Gökyüzü ile yeryüzü arasında keskin bir fark olduğu fikri sarsılmaya başladı.

Sayısız yıldız

Galileo teleskobu Samanyolu'na çevirdiğinde, çıplak gözle görülen soluk ışık bandının sayısız sönük yıldızdan oluştuğunu gördü. Gökyüzünde, gözle görülenlerden çok daha fazla yıldız vardı. Evren, sanıldığından çok daha büyük ve kalabalık olabilirdi.

Jüpiter'in uyduları

Kancadaki gözlem en şaşırtıcı olanıydı. Jüpiter'in yanındaki noktalar gece gece yer değiştiriyor ama gezegenden hiç ayrılmıyordu. Galileo bunların Jüpiter'in çevresinde dolanan dört uydu olduğunu anladı. Bugün bu dört uyduya onun anısına Galile uyduları denir.

Bu keşif, Dünya'nın evrendeki her hareketin tek merkezi olmadığını gösteriyordu. Jüpiter gibi başka bir gökcisminin de kendi çevresinde dönen uyduları vardı. Kopernik'e yöneltilen bir itiraz da böylece zayıfladı: Dünya Güneş'in çevresinde dolanırsa Ay'ı nasıl yanında tutabilirdi? Jüpiter, uydularını yanında taşıyarak dolanabiliyordu.

Venüs'ün evreleri

Galileo birkaç ay sonra Venüs'ün de tıpkı Ay gibi evreler gösterdiğini fark etti: bazen ince bir hilal, bazen neredeyse dolunaya benzeyen bir disk. Bu gözlemi 1613'te yayımladı.

Batlamyus'un modelinde Venüs hep Dünya ile Güneş'in arasında kaldığı için, neredeyse dolu bir Venüs asla görülmemeliydi. Venüs'ün tam evre dizisi, onun Güneş'in çevresinde dolandığını gösteriyordu. Yine de dikkatli olalım: bu gözlem Batlamyus'un modelini çürüttü, ama gezegenlerin Güneş'in, Güneş'in ise Dünya'nın çevresinde döndüğü karma bir modeli çürütmedi. Güneş merkezli modelin bütünüyle kabul görmesi için başka gözlemlere de ihtiyaç vardı.

Gözlemin bedeli

Galileo'nun Güneş merkezli görüşü açıkça savunması, döneminin dinî otoriteleriyle çatışmasına yol açtı. 1633'te yargılandı ve hayatının geri kalanını ev hapsinde geçirdi. Bu yargılama, bilim ile otorite arasındaki ilişkinin en çok tartışılan örneklerinden biri olarak tarihe geçti.

Aslında…

Bu yanlışın bir dersi var. Bilimde yalnızca bir şeyi ilk görmek yetmez; onu dikkatle kaydetmek, yorumlamak ve başkalarıyla paylaşmak gerekir. Galileo'yu farklı kılan, gördüklerini evrenin nasıl işlediğiyle ilgili sorulara bağlaması ve bunu herkesin okuyabileceği biçimde anlatmasıydı.

Büyük resim

Galileo'nun teleskobu, astronomiyi çıplak gözün sınırlarından kurtardı. O günden bu yana her yeni teleskop, bir öncekinin göremediğini gösterdi: daha sönük yıldızlar, daha uzak galaksiler, evrenin daha eski dönemleri. Gözlem, fikirleri sınayan en güçlü araç hâline geldi.

Bu dersin en önemli fikri, gözlemin bir tartışmayı ne kadar değiştirebileceğidir. Yüzyıllarca felsefi tartışmalarla sürdürülen bir soru, doğru aletle gökyüzüne bakıldığında yeni kanıtlarla yeniden ele alınabildi.

Özet

1. Teleskop 1608'de Hollanda'da ortaya çıktı; Galileo onu geliştirip gökyüzüne çevirdi ve bulgularını 1610'da "Yıldız Habercisi" adlı kitabında yayımladı.
2. Galileo, Ay'da dağlar, Samanyolu'nda sayısız yıldız ve Jüpiter'in çevresinde dönen dört uydu gördü; bu gözlemler gökcisimlerinin kusursuz olduğu ve her şeyin Dünya'nın çevresinde döndüğü fikrini sarstı.
3. Venüs'ün tam evre dizisi Batlamyus'un modelini çürüttü, ama karma bir modeli çürütmedi; Güneş merkezli modelin kesinleşmesi için başka gözlemler de gerekti.

Görev

Quiz

1. Teleskobu kim icat etti ve Galileo'nun katkısı neydi?
2. Galileo Ay'ı gözlemlediğinde ne gördü ve bu neden önemliydi?
3. Jüpiter'in uyduları neden önemli bir keşifti?
4. Venüs'ün evreleri Batlamyus'un modeli hakkında ne gösterdi?
5. Teleskopla Ay'ı ilk çizen kişi kimdi?

Cevaplar

1. Teleskop 1608'de Hollanda'da ortaya çıktı; Galileo onu geliştirdi, gökyüzüne çevirdi ve gözlemlerini hızla yayımladı.
2. Dağlar, çukurlar ve düzlükler gördü; bu, gökcisimlerinin kusursuz küreler olduğu fikrini sarstı.
3. Dünya'nın her hareketin tek merkezi olmadığını, başka bir gökcisminin de kendi çevresinde dönen uyduları olabileceğini gösterdi.
4. Batlamyus'un modelinde neredeyse dolu bir Venüs görülmemeliydi; tam evre dizisi Venüs'ün Güneş'in çevresinde dolandığını ve bu modelin yanlış olduğunu gösterdi.
5. İngiliz gökbilimci Thomas Harriot, 26 Temmuz 1609'da.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Galileo'nun gözlemleri Güneş merkezli düzeni güçlendirdi, ama bir soruyu açık bıraktı: gezegenleri yörüngelerinde tutan şey ne? Galileo'nun öldüğü yıl doğan bir İngiliz bilim insanı, bu soruya şaşırtıcı bir cevap verdi. Ağaçtan düşen bir elmayı yere çeken kuvvet ile Ay'ı yörüngesinde tutan kuvvet aynı olabilir miydi?