Dünya'yı merkezden kim çıkardı?

Kanca

24 Mayıs 1543, bugünkü Polonya'da küçük bir kasaba. Yaşlı bir gökbilimci ölüm döşeğinde yatıyor. Anlatıldığına göre o gün eline, yıllarca üzerinde çalıştığı kitabın yeni basılmış bir nüshası verildi. Aynı gün hayata gözlerini yumdu.

Bir kitap, insanlığın evrendeki yerini değiştirdi. Nikolaus Kopernik'in (okunuşu "Nikolas Kopernik") "Gök Kürelerinin Dönüşleri Üzerine" adlı eseri, Dünya'yı evrenin merkezinden alıp Güneş'in çevresinde dolanan gezegenlerden biri yaptı. Ama bu devrim, çoğu zaman anlatıldığı gibi bir gecede ve bir anda olmadı.

Merkezi soru

Kopernik neden Güneş'i merkeze koydu, bu fikir gezegenlerin hareketini nasıl açıkladı, ve neden hemen kabul görmedi?

Anlatım

Dünya merkezli evren

Yaklaşık bin dört yüz yıl boyunca gökbilimcilerin çoğu, ikinci yüzyılda İskenderiye'de yaşamış Batlamyus'un modelini kullandı. Bu modelde Dünya evrenin merkezinde hareketsiz durur; Ay, Güneş, gezegenler ve yıldızlar onun çevresinde döner. Önceki derslerde gördüğümüz Bağdat, Semerkant ve İstanbul gökbilimcileri de bu çerçevede çalıştı ve onu sürekli düzeltti.

Bu model gündelik deneyime çok uygundu. Ayağımızın altındaki Dünya'nın hareket ettiğini hissetmeyiz, gökyüzü ise çevremizde döner gibi görünür. Ama modelin önemli bir zorluğu vardı: gezegenlerin tuhaf hareketi.

Geri giden gezegenler

Mars'ı haftalarca izlersen, yıldızların arasında genellikle aynı yöne doğru ilerlediğini görürsün. Ama yaklaşık iki yılda bir, Mars yavaşlar, durur, bir süre geriye doğru gider, sonra yeniden eski yönüne döner. Gökyüzünde küçük bir ilmek çizer. Buna geri hareket denir.

Dünya merkezli bir modelde bu ilmeği açıklamak için Batlamyus, gezegenleri daireler üzerinde dönen başka dairelere yerleştirdi. Gezegen küçük bir daire üzerinde dönerken, o dairenin merkezi de Dünya'nın çevresinde büyük bir daire üzerinde ilerliyordu. Bu iç içe daireler, gözlemlerle oldukça iyi uyuşan tahminler veriyordu, ama gitgide karmaşık bir yapıya dönüşmüştü.

Merkezi değiştirmek

Kopernik, Güneş'i merkeze koyunca geri hareketin kendiliğinden açıklandığını gösterdi. Dünya da Mars da Güneş'in çevresinde dolanır, ama Dünya içeride ve daha hızlıdır. Dünya, dış yörüngedeki Mars'ı geçerken Mars bize bir süre geriye gidiyormuş gibi görünür.

Bunu otoyolda yaşarsın. Yan şeritte senden yavaş giden bir arabayı sollarken, o araba bir an arkaya doğru kayıyormuş gibi görünür. Oysa o da ileri gidiyordur; yalnızca sen daha hızlısındır. Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin anlattığı gibi Kopernik, gezegenlerin geri hareketinin gerçek olmadığını, gözlemcinin merkezde durmamasından kaynaklanan bir görünüş olduğunu gösterdi.

Güneş merkezli düzenin bir başka gücü daha vardı. Bu düzende gezegenlerin Güneş'ten uzaklıkları, birbirine göre hesaplanabilir hâle geldi. Gezegenler, Güneş'ten uzaklıklarına ve dolanma sürelerine göre doğal bir sıraya dizildi. Merkür en içte ve en hızlı, Satürn en dışta ve en yavaş.

Devrim yavaş yürüdü

Kitap 1543'te Nürnberg'de basıldığında, başına imzasız bir önsöz eklenmişti. Bu önsözü yazan din adamı Andreas Osiander (okunuşu "Andreas Ozyander"), kitaptaki fikirlerin yalnızca hesap kolaylığı sağlayan bir varsayım olduğunu, gerçek olmak zorunda olmadığını yazmıştı. Bu, kitabın ilk okurlarının onu nasıl algılayacağını da etkiledi.

Kopernik'in modeli bugün sanıldığı kadar sade de değildi. Kopernik, gezegenlerin yörüngelerini hâlâ kusursuz daireler olarak kabul ediyor ve gözlemlere uymak için daireler üzerindeki küçük dairelerden vazgeçemiyordu. Onun modeline dayanarak hazırlanan tablolar, önceki tablolardan yalnızca biraz daha doğruydu.

Bu yüzden pek çok gökbilimci Kopernik'in hesap yöntemlerini kullandı ama Dünya'nın hareket ettiği fikrine uzun süre mesafeli durdu. Yörüngelerin daire değil elips olduğunun anlaşılması ve teleskopla yapılan yeni gözlemler, ancak sonraki kuşaklarda bu fikri güçlendirdi.

Aslında…

Kitabın "kimsenin okumadığı" bir eser olduğu da sık tekrarlanır. Gökbilim tarihçisi Owen Gingerich, otuz yıl boyunca dünyadaki yaklaşık altı yüz nüshayı tek tek inceledi. Kenarlarındaki notlar, kitabın dönemin gökbilimcileri tarafından dikkatle okunduğunu ve tartışıldığını gösterdi.

Büyük resim

Kopernik'in asıl mirası, insanlığın evrendeki yerine bakışını değiştirmesiydi. Dünya artık her şeyin çevresinde döndüğü merkez değil, Güneş'in çevresinde dolanan bir gezegendi. Bu fikir, sonraki yüzyıllarda Güneş'in de sıradan bir yıldız, Samanyolu'nun da sayısız galaksiden biri olduğunun anlaşılmasına kapı açtı.

Bu hikâye bilimsel değişimin nasıl işlediğini de gösterir. Yeni bir fikir, ilk ortaya çıktığında her zaman eskisinden açıkça daha iyi olmayabilir. Onu güçlendiren şey, zamanla biriken yeni ölçümler ve eski modelin açıklayamadığı gözlemlerdir.

Özet

1. Batlamyus'un Dünya merkezli modeli, gezegenlerin geri hareketini daireler üzerindeki daireler gibi karmaşık bir yapıyla açıklıyordu.
2. Kopernik 1543'te yayımlanan kitabında Güneş'i merkeze koyarak geri hareketin, Dünya'nın dış gezegenleri geçmesinden doğan bir görünüş olduğunu gösterdi ve gezegenleri Güneş'ten uzaklıklarına göre sıraladı.
3. Kopernik'in modeli tahminlerde yalnızca biraz daha iyiydi, hâlâ kusursuz daireler kullanıyordu ve kabulü yavaş oldu; fikir, sonraki kuşakların yeni gözlemleriyle güçlendi.

Görev

Quiz

1. Batlamyus'un modelinde Dünya nerededir?
2. Gezegenlerin geri hareketi nedir?
3. Kopernik geri hareketi nasıl açıkladı?
4. Kopernik'in modeli neden hemen kabul görmedi?
5. Owen Gingerich'in incelemesi Kopernik'in kitabı hakkında ne gösterdi?

Cevaplar

1. Evrenin merkezinde, hareketsiz olarak.
2. Bir gezegenin yıldızlara göre bir süre geriye doğru gidiyormuş gibi görünüp gökyüzünde küçük bir ilmek çizmesidir.
3. İç yörüngedeki ve daha hızlı olan Dünya'nın dış yörüngedeki gezegeni geçmesinin yarattığı bir görünüş olduğunu gösterdi.
4. Tahminleri önceki modelden yalnızca biraz daha iyiydi, hâlâ kusursuz daireler kullanıyordu ve Dünya'nın hareket ettiği fikri güçlü kanıtlarla ancak sonraki kuşaklarda desteklendi.
5. Dünyadaki yaklaşık altı yüz nüshanın kenar notları, kitabın dönemin gökbilimcileri tarafından dikkatle okunduğunu gösterdi.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Kopernik'in fikrini güçlendiren ilk büyük gözlemler, 1609'dan sonra yeni bir aletle geldi. İtalyan bir bilim insanı, birkaç mercekten yaptığı basit bir teleskobu gökyüzüne çevirdi ve kimsenin daha önce görmediği şeyler gördü. Jüpiter'in çevresinde dönen uydular, Venüs'ün evreleri, Ay'daki dağlar. Birkaç mercek, iki bin yıllık bir fikri nasıl sarsabildi?