Eski yapılar gerçekten gözlemevi miydi?

Kanca

Her yıl haziranın sonunda, İngiltere'nin güneyindeki Stonehenge'de binlerce kişi şafağı bekler. Güneş dev taşların arasından yükseldiğinde alkışlar kopar. Beş bin yıl önce dikilmiş bu taşlar, yılın en uzun gününün sabahına bakıyor gibi görünür.

Peki şafağa dönük bir taş, kendiliğinden bir gözlemevi sayılır mı? Yeryüzünde binlerce eski yapı var ve her birinin bir yöne bakması kaçınılmaz. Hangileri gerçekten gökyüzüne göre kuruldu, hangileri rastlantıyla bir yıldıza denk geldi? Bu sorunun cevabı, Türkiye'deki Göbeklitepe'yi de içine alan canlı bir tartışmanın merkezinde duruyor.

Merkezi soru

Eski bir yapının gökyüzüne göre bilinçli olarak yerleştirildiğini nasıl anlarız, ve bu tür iddiaları hangi kanıtlarla değerlendirmeliyiz?

Anlatım

Rastlantının gücü

Bir yapı düşün: köşeleri, kapıları, duvarları ve iç taşları olan bir yapı. Bu noktaların herhangi ikisini birleştiren her çizgi bir yöne bakar. Gökyüzünde de Güneş'in, Ay'ın ve parlak yıldızların doğup battığı onlarca özel nokta vardır. Yeterince çizgi çizersen, bunlardan birinin önemli bir gökcismine denk gelmesi neredeyse kaçınılmazdır.

Eski gökbilimle uğraşan bilim dalına arkeoastronomi denir. Bu alanda çalışan araştırmacılar, bir hizalanmanın bilinçli olup olmadığını anlamak için bazı sorular sorar. Aynı yöne bakan yapılar başka yerlerde de var mı? Hizalanma ne kadar kesin? Ve en önemlisi, o toplumun gökyüzüyle ilgilendiğini gösteren başka kanıtlar, örneğin yazılar, simgeler ya da buluntular var mı? Tek bir çizgi hiçbir şey kanıtlamaz; bu soruların hepsine olumlu cevap veren bir iddia ise ciddiye alınır.

Stonehenge: güçlü bir hizalanma

Stonehenge bu testlerin önemli bir kısmından geçer. English Heritage'ın anlattığına göre yapının ana ekseni, yaz gündönümünde Güneş'in doğduğu yön ile kış gündönümünde battığı yönü birleştiren çizgi üzerindedir. Taş çemberin ortasında duran biri, yılın en uzun gününde Güneş'in dışarıdaki büyük bir taşın hemen yanından doğduğunu görür.

Bu tek bir çizgi de değildir. Stonehenge'e uzanan tören yolunun son bölümü aynı eksen üzerindedir. Yakındaki ağaçtan yapılmış başka anıtlar da gündönümü yönlerine göre kurulmuştur. Aynı bölgede aynı fikrin tekrar tekrar uygulanması, rastlantı olasılığını çok azaltır. Bu yüzden Stonehenge'in gündönümlerine göre yönlendirildiği bugün yaygın biçimde kabul edilir.

Yine de dikkat gerekir. Stonehenge'in gündönümüne bakması, orada tutulmaların hesaplandığı ya da gökyüzünün ayrıntılı ölçüldüğü anlamına gelmez. Geçmişte öne sürülen bu tür daha iddialı yorumlar, çoğu araştırmacıyı ikna etmedi. Güçlü kanıt, yalnızca güçlü bir iddiayı destekler.

Chankillo: gerçek bir Güneş takvimi

Arkeoastronominin belki de en sağlam örneği Peru'da. Ghezzi ve Ruggles'ın 2007'de yayımladığı çalışmaya göre, yaklaşık iki bin üç yüz yıl önce inşa edilen Chankillo'da (okunuşu "Çankiyo") bir tepe sırtı boyunca on üç kule dizilir. Yanındaki yapılardaki belirli gözlem noktalarından bakıldığında bu kuleler, ufukta dişli bir sıra oluşturur.

Bu dişli ufuk, Güneş'in yıl boyunca doğup battığı yayı neredeyse tam olarak kaplar. Gündönümlerinde Güneş sıranın iki ucundaki kulelerin hizasında doğar; yılın öteki günlerinde de aradaki kulelerin birinin arkasından. Burada tek bir çizgi değil, bir yılın bütün Güneş hareketini izleyen düzenli bir sistem vardır. Bu yüzden Chankillo, bir Güneş gözlemevi olarak kabul görür.

Göbeklitepe: açık bir tartışma

Şanlıurfa yakınındaki Göbeklitepe, yaklaşık on bir bin yıldan daha eskiye uzanan, dünyanın bilinen en eski anıtsal yapılarından biridir. Dev T biçimli dikilitaşları hayvan kabartmalarıyla süslüdür. Bu olağanüstü yer, gökyüzüyle ilgili iddiaların da odağı oldu.

2017'de Martin Sweatman (okunuşu "Martin Svitmın") ve Dimitrios Tsikritsis, "Akbaba Taşı" diye bilinen bir dikilitaştaki hayvan figürlerini takımyıldızlarla eşleştirdi. Onlara göre taş, yaklaşık on üç bin yıl önce Dünya'ya çarpan bir kuyruklu yıldız parçasının tarihini gökyüzü haritası gibi kaydediyordu. Yazarlar bu yorumun, Dünya'nın o dönemde yaşadığı ani bir soğumayı açıklayan tartışmalı bir kuramla uyumlu olduğunu savundu.

Göbeklitepe'yi yıllardır kazan Alman Arkeoloji Enstitüsü ekibi bu yorumu kabul etmedi. Kazı ekibinin itirazları, aşağıdaki karşı görüş kutusunda özetleniyor. Bugün kuyruklu yıldız yorumu, alanın uzmanlarının çoğunluğu tarafından benimsenmiyor; ama Göbeklitepe'nin kendisi, gökyüzüyle ilişkisi ne olursa olsun, insanlık tarihinin en şaşırtıcı yapılarından biri olmayı sürdürüyor.

Aslında…

Bunun tersi de bir yanlış olurdu. Önceki derste gördüğümüz gibi, eski toplumlar gökyüzünü dikkatle izliyordu ve bu bilgiyi yapılarına yansıtmaları çok doğal. Sorun gökyüzüyle ilgili iddialarda değil, her iddianın kanıtıyla birlikte tartılmasında.

Büyük resim

Arkeoastronomi, bilimin nasıl çalışması gerektiğini gösteren güzel bir alandır. Bir yapının Güneş'e bakması heyecan vericidir, ama heyecan kanıtın yerini tutmaz. Arkeolojiyi, astronomiyi ve istatistiği birlikte kullanan araştırmacılar, güçlü iddiaları zayıf olanlardan ayırmaya çalışır.

Aynı yaklaşım gündelik hayatta da işe yarar. Kulağa hoş gelen bir iddiayla karşılaştığında şunu sorabilirsin: bu bir rastlantı olabilir mi, başka yerlerde de tekrarlanıyor mu, ve onu destekleyen başka kanıt var mı? Aynı soru Stonehenge için de, internette okuduğun bir haber için de geçerlidir.

Özet

1. Bir yapıda sayısız çizgi çizilebildiği için tek bir hizalanma rastlantı olabilir; bilinçli olduğunu göstermek için tekrarlanma, kesinlik ve kültürel kanıt gerekir.
2. Stonehenge'in gündönümlerine göre yönlendirildiği ve Peru'daki Chankillo'nun on üç kulesinin bir Güneş takvimi oluşturduğu güçlü kanıtlarla desteklenir.
3. Göbeklitepe'deki "Akbaba Taşı"nın bir kuyruklu yıldız çarpmasını kaydettiği iddiası tartışmalıdır; kazı ekibi ve alan uzmanlarının çoğu bu yorumu kabul etmiyor.

Görev

Quiz

1. Tek bir hizalanma neden bir yapının gözlemevi olduğunu kanıtlamaz?
2. Bir hizalanmanın bilinçli olduğunu gösteren kanıtlar nelerdir?
3. Stonehenge'in gündönümlerine göre yönlendirildiğini destekleyen kanıt nedir?
4. Chankillo neden güçlü bir Güneş gözlemevi örneği sayılır?
5. Göbeklitepe'deki kuyruklu yıldız yorumuna kazı ekibi hangi itirazları yöneltti?

Cevaplar

1. Bir yapıda sayısız çizgi çizilebilir ve gökyüzünde de birçok özel nokta vardır; bunlardan birinin rastlantıyla denk gelmesi olağandır.
2. Benzer yapılarda aynı hizalanmanın tekrarlanması, hizalanmanın kesinliği ve o toplumun gökyüzüyle ilgilendiğini gösteren yazı, simge ya da buluntular.
3. Ana eksenin gündönümü yönlerine bakması, tören yolunun ve yakındaki başka anıtların da aynı eksen üzerinde olması.
4. On üç kule, belirli gözlem noktalarından bakıldığında Güneş'in bütün yıllık doğuş ve batış yayını kaplayan düzenli bir sistem oluşturur.
5. Önerilen tarihin yapının en eski tarihinden çok daha eski olduğunu, tek bir taşın bağlamından koparıldığını, figürlerin ölü ritüelleriyle daha iyi açıklandığını ve dikilitaşların yer değiştirmiş olabileceğini savundular.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Taşlara yazılmış hizalanmaların ötesinde, bazı eski toplumlar gökyüzünü gerçekten kayda geçirdi. Mezopotamya'da gökbilimciler, yüzyıllar boyunca her gece gördüklerini kil tabletlere yazdı. Bu kayıtlar sayesinde gezegenlerin ne zaman nerede görüneceğini hesaplayabiliyorlardı. Babilliler geleceği nasıl hesapladı, ve bir saatin neden altmış dakika olduğu bu hikâyeyle nasıl bağlantılı?