Türkiye uzayda neler yapıyor?

Kanca

18 Ocak 2024'te Florida'dan kalkan bir roketin tepesindeki kapsülde bir Türk pilot vardı: Alper Gezeravcı. Birkaç gün sonra Uluslararası Uzay İstasyonu'na ulaştı ve orada yaklaşık iki hafta kaldı. Türkiye'nin ilk astronotu 2024'te uzaya gitti ve bu, ülkenin uzay yolculuğunun yalnızca bir adımıydı.

Aynı yıl ikinci bir Türk astronot uzayın kıyısına çıktı, Türkiye'de tasarlanıp üretilen ilk haberleşme uydusu yörüngesine yerleşti. Türkiye bugün uzayda neler yapıyor ve hedefleri neler?

Merkezi soru

Türkiye uzay alanında hangi adımları attı, bugün hangi uydu ve görevleri yürütüyor ve gelecekte hangi hedeflere yöneliyor?

Anlatım

Bir uzay ajansı

Türkiye'nin uzay çalışmaları uzun süre farklı kurumlara dağılmıştı. 2018'de bu çalışmaları bir çatı altında toplamak için Türkiye Uzay Ajansı (TUA) kuruldu. Ajans, uydu projelerinden astronot görevlerine, roket geliştirmeden uluslararası iş birliklerine kadar ülkenin uzaydaki çalışmalarını yönlendiriyor. TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü, Türksat ve savunma sanayii şirketleri de uydu ve uzay teknolojileri geliştiriyor.

Yerli uydular

Uydular, bir ülkenin uzaydaki en somut varlığıdır. Türkiye'nin haberleşme uyduları, Türksat adıyla uzun yıllardır yörüngede; ama bunların çoğu yurt dışında üretildi. Bu tablo 2024'te değişti. TÜBİTAK'a göre Türkiye'nin ilk yerli ve millî haberleşme uydusu Türksat 6A, 9 Temmuz 2024'te fırlatıldı. Bu uydu, Dünya'nın dönüşüyle aynı hızda dolandığı için gökyüzünde hep aynı noktada duruyormuş gibi görünen yer eşzamanlı yörüngede çalışıyor.

Gözlem uydularında da benzer bir adım atıldı. TÜBİTAK UZAY'a göre Türkiye'nin ilk yerli ve millî yüksek çözünürlüklü görüntüleme uydusu İMECE, 15 Nisan 2023'te fırlatıldı. İMECE, yeryüzünün ayrıntılı fotoğraflarını çekerek tarımdan afet yönetimine, şehir planlamasından ormanların izlenmesine kadar pek çok alanda kullanılabiliyor.

Bu uyduların önemi, yalnızca yörüngede olmalarından değil, tasarımından üretimine kadar ülkede geliştirilmelerinden gelir. Böylece bir ülke, uzay teknolojisinde başkalarına bağımlı olmadan kendi ihtiyaçlarını karşılamayı öğrenir.

Türk astronotlar

Türkiye'nin insanlı uzay uçuşuna ilk adımı, Ders 14.3'te tanıdığımız Uluslararası Uzay İstasyonu'na yapılan bir ziyaretti. Uluslararası Astronotik Kongresi'nin 2026 sitesine göre Alper Gezeravcı, AX-3 görevinde istasyonda 13 bilimsel deney gerçekleştirdi. Bu deneyler, TÜBİTAK UZAY'ın koordinasyonunda Türk üniversiteleri ve araştırma kurumlarının hazırladığı, mikroçekimin canlılar ve malzemeler üzerindeki etkilerini inceleyen çalışmalardı.

Aynı kaynağa göre Türkiye'nin ikinci astronotu Tuva Cihangir Atasever, 8 Haziran 2024'te bir yörünge altı araştırma uçuşu gerçekleştirdi ve 7 bilimsel deney yaptı. Yörünge altı uçuşta araç uzayın kıyısına kadar yükselir, birkaç dakikalık ağırlıksızlık yaşatır, ama Dünya'nın çevresinde dolanacak hıza ulaşmadan geri döner.

Ay'a doğru

Türkiye'nin en iddialı hedeflerinden biri Ay'dır. Ay Araştırma Görevi (AYAP-1) kapsamında, Türkiye'de geliştirilen bir uzay aracının Ay'a ulaşması ve yüzeyine sert iniş yapması hedefleniyor. Bu görevde aracın Dünya'dan Ay'a doğru yola çıkmasını sağlayacak kritik ateşlemenin, Türkiye'de geliştirilen bir hibrit roket motoruyla yapılması planlanıyor. Hibrit motorlar, katı ve sıvı yakıtlı motorların özelliklerini bir araya getirir.

Uzay görevlerinde tarihlerin kayması sık görülür. Bu görevin tarihi de birkaç kez ertelendi. Sanayi ve Teknoloji Bakanı'nın Eylül 2025'te yaptığı açıklamaya göre uzay aracının 2026'da tamamlanması ve 2027'nin başında Ay'a fırlatılması hedefleniyor. Ders 14.5'te anlatıldığı üzere pek çok ülke Ay'a yöneliyor; Türkiye de bu yolda kendi aracıyla yer almak istiyor.

Uluslararası iş birliği

Türkiye, uzay alanında uluslararası iş birliklerine de katılıyor. Uluslararası Astronotik Kongresi'nin sitesine göre, dünyanın en büyük uzay toplantılarından biri olan 77. Uluslararası Astronotik Kongresi, Türkiye Uzay Ajansı'nın ev sahipliğinde Antalya'da düzenleniyor. Bu tür toplantılar, ülkelerin bilim insanlarını, mühendislerini ve öğrencilerini bir araya getirir.

Aslında…

Uzay teknolojisi artık daha erişilebilir; küçük uydular, ticari fırlatma hizmetleri ve uluslararası ortaklıklar, pek çok ülkeye uzayın kapılarını açıyor.

Büyük resim

Türkiye'nin uzay çalışmaları, bilim ve teknolojinin bir ülkenin geleceği için ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Uydular hava tahmininden haberleşmeye, tarımdan afet yönetimine kadar günlük hayatı destekliyor. Astronot görevleri ve Ay hedefi ise genç kuşakları bilime ve mühendisliğe yöneltiyor.

Bu çalışmaların bir parçası da gökyüzünü doğrudan inceleyen gözlemevleridir. Ders 8.6'da tanıdığımız Türkiye'deki gözlemevleri, uzaya gönderilen araçlarla birlikte ülkenin evreni anlama çabasının öbür yüzünü oluşturur.

Özet

1. Türkiye'nin uzay çalışmaları 2018'de kurulan Türkiye Uzay Ajansı çatısı altında toplandı; TÜBİTAK UZAY ve Türksat gibi kurumlar uydu ve uzay teknolojileri geliştiriyor.
2. Türkiye, ilk yerli yüksek çözünürlüklü görüntüleme uydusu İMECE'yi 15 Nisan 2023'te, ilk yerli haberleşme uydusu Türksat 6A'yı 9 Temmuz 2024'te fırlattı.
3. Alper Gezeravcı 2024'te Uluslararası Uzay İstasyonu'nda 13, Tuva Cihangir Atasever ise yörünge altı bir uçuşta 7 bilimsel deney yaptı; Türkiye'nin Ay'a sert iniş yapacak AYAP-1 görevinin 2027'nin başında fırlatılması hedefleniyor.

Görev

Quiz

1. Türkiye Uzay Ajansı ne zaman kuruldu ve görevi nedir?
2. Türksat 6A'yı önceki Türksat uydularından ayıran nedir?
3. İMECE nedir ve hangi alanlarda kullanılabilir?
4. Türkiye'nin ilk iki astronotu kimlerdir ve görevleri nasıl farklıydı?
5. AYAP-1 görevinin hedefi nedir?

Cevaplar

1. 2018'de kuruldu; Türkiye'nin uydu projeleri, astronot görevleri, roket geliştirme ve uluslararası iş birlikleri gibi uzay çalışmalarını bir çatı altında yönlendirir.
2. Türkiye'de tasarlanıp üretilen ilk yerli ve millî haberleşme uydusudur; önceki Türksat uydularının çoğu yurt dışında üretilmişti.
3. Türkiye'nin ilk yerli yüksek çözünürlüklü görüntüleme uydusudur; tarım, afet yönetimi, şehir planlaması ve orman izleme gibi alanlarda kullanılabilir.
4. Alper Gezeravcı, 2024'te AX-3 göreviyle Uluslararası Uzay İstasyonu'na gidip 13 deney yaptı; Tuva Cihangir Atasever ise aynı yıl yörünge altı bir araştırma uçuşunda 7 deney yaptı.
5. Türkiye'de geliştirilen bir uzay aracını, yerli bir hibrit roket motoruyla Ay'a ulaştırıp yüzeyine sert iniş yaptırmak.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Türkiye'nin gözü Ay'da. Ama pek çok ülkenin ve şirketin uzun vadeli hayali, Kızıl Gezegen'e insan göndermek. Mars'ta nefes almak, su bulmak ve ışınımdan korunmak gerekiyor. Mars'ta yaşamak gerçekten mümkün mü?