Uzay yarışı neden başladı?

Kanca

4 Ekim 1957 akşamı, dünyanın dört bir yanındaki radyo amatörleri tuhaf bir ses yakaladı: düzenli aralıklarla tekrarlanan kısa bir "bip, bip". Ses, Dünya'nın çevresinde dolanan ilk yapay uydudan, Sovyetler Birliği'nin fırlattığı Sputnik 1'den geliyordu. NASA'ya göre Sputnik bir plaj topu büyüklüğündeydi: çapı 58 santimetre, ağırlığı yalnızca 83,6 kilogramdı. Dünya'nın çevresini yaklaşık 98 dakikada bir dolanıyordu.

Bu küçük metal küre, milyonlarca insanı korkuttu. Bir top büyüklüğündeki uydu dünyayı nasıl sarstı ve insanları on iki yıl sonra Ay'a kadar götüren bir yarışı nasıl başlattı?

Merkezi soru

Uzay yarışı hangi koşullarda başladı, Sputnik'ten Apollo 11'e uzanan süreçte hangi önemli adımlar atıldı ve bu yarışın bilime ve insanlığa kalıcı etkileri neler oldu?

Anlatım

Soğuk Savaş'ın gölgesinde

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra dünya, iki büyük güç arasında bölündü: Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği. Bu iki ülke doğrudan savaşmadı, ama her alanda, silahta, bilimde, sporda ve teknolojide birbirleriyle yarıştı. Bu döneme Soğuk Savaş denir.

Roketler bu yarışın merkezindeydi. Ders 14.1'deki roket ilkesi, yalnızca uzaya araç göndermeye değil, kıtalar arası füzeler yapmaya da yarıyordu. Bir uyduyu yörüngeye oturtabilen bir roket, bir savaş başlığını da okyanusun öbür yakasına taşıyabilirdi. Sputnik'in fırlatılması bu yüzden yalnızca bilimsel bir başarı değil, açık bir güç gösterisiydi.

NASA'nın tarih birimi, Sputnik'in teknik olarak oldukça gösterişsiz bir uydu olduğunu, ama dünyanın dikkatini çektiğini ve Amerikan kamuoyunu hazırlıksız yakaladığını vurgular. Amerika'da şaşkınlık ve kaygı yayıldı; bu tepki, Kongre'deki soruşturmalara ve sonunda 1958'de NASA'nın, yani ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi'nin kurulmasına yol açtı.

Yarış hızlanıyor

Sputnik'in ardından olaylar birbirini hızla izledi. Aynı yılın kasım ayında Sovyetler, içinde Layka adlı bir köpek bulunan Sputnik 2'yi fırlattı; Layka yörüngeye çıkan ilk canlı oldu ama geri dönmedi. Ocak 1958'de ABD, ilk uydusu Explorer 1'i fırlattı. Explorer 1'in taşıdığı basit bir aygıt, Dünya'yı saran yüklü parçacık kuşaklarını keşfetti; bu kuşaklar bugün Van Allen kuşakları olarak bilinir. Böylece uzay yarışı, daha ilk aylarında bilimsel bir keşif üretmişti.

Sovyetler bir süre öndeydi. 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin, Vostok 1 kapsülüyle Dünya'nın çevresini bir kez dolanarak uzaya çıkan ilk insan oldu. 1963'te Valentina Tereşkova uzaya çıkan ilk kadın, 1965'te Aleksey Leonov kapsülden çıkıp uzayda yürüyen ilk insan oldu.

"Ay'a gitmeyi seçiyoruz"

Gagarin'in uçuşundan birkaç hafta sonra, ABD Başkanı John F. Kennedy, 25 Mayıs 1961'de Kongre'de iddialı bir hedef açıkladı: on yıl bitmeden bir insanı Ay'a indirip güvenle Dünya'ya geri getirmek. O sırada ABD, bir insanı yörüngeye bile oturtamamıştı; bu hedef neredeyse imkânsız görünüyordu.

Bu hedef, tarihin en büyük bilim ve mühendislik projelerinden birini başlattı: Apollo. Yüz binlerce mühendis, bilim insanı ve işçi, yeni roketler, kapsüller, bilgisayarlar ve malzemeler geliştirdi. Yol trajedisiz değildi. NASA'nın aktardığına göre 27 Ocak 1967'de, fırlatma rampasındaki bir hazırlık testinde çıkan yangında Apollo 1 mürettebatından üç astronot yaşamını yitirdi. Apollo bu felaketten sonra baştan gözden geçirildi.

Aralık 1968'de NASA'ya göre Frank Borman, James Lovell ve William Anders, Apollo 8 ile Ay'ın yakınına giden ilk insanlar oldu. Ay'ın çevresinde dolanırken, ufuktan yükselen mavi Dünya'nın fotoğrafını çektiler; bu görüntü, gezegenimizin ne kadar küçük ve kırılgan olduğunu hatırlatan bir simgeye dönüştü.

Ay'da ilk adım

20 Temmuz 1969'da Apollo 11'in Ay modülü, Ay'ın yüzeyindeki Sükûnet Denizi'ne indi. NASA'nın anlatımıyla Neil Armstrong ve Edwin "Buzz" Aldrin, Ay'da yürüyen ilk insanlar oldu; Michael Collins ise yörüngedeki kapsülde onları bekledi. Dünya'da yüz milyonlarca insan bu anı canlı yayında izledi.

Apollo 11, Kennedy'nin hedefini son tarihten önce gerçekleştirdi. Ardından başka iniş görevleri geldi. NASA'ya göre Apollo astronotları 1969 ile 1972 arasında Ay'ın yüzeyine altı bayrak dikti; yani altı görevle on iki insan Ay'da yürüdü. Son iniş, Aralık 1972'de Apollo 17 oldu; Eugene Cernan ve Harrison Schmitt üç Ay yürüyüşünde rekor miktarda örnek topladı.

Yarıştan iş birliğine

Uzay yarışı, zamanla bir iş birliğine dönüştü. 1975'te bir Amerikan Apollo kapsülü ile bir Sovyet Soyuz kapsülü yörüngede birleşti; iki ülkenin astronotları uzayda el sıkıştı. Bu buluşma, onlarca yıl sonra birçok ülkenin ortaklaşa kurduğu Uluslararası Uzay İstasyonu'nun habercisi oldu.

Aslında…

Tarih bize, büyük keşiflerin çoğu zaman karmaşık nedenlerle ortaya çıktığını gösterir. Rekabetten doğan bir yarış, insanlığın ortak mirası olan bir bilgiye dönüşebilir.

Büyük resim

Uzay yarışı, insanlığın Dünya'dan ayrılabileceğini gösterdi. Apollo'nun getirdiği Ay kayaçları, Ay'ın dev bir çarpışmadan doğduğu fikrini destekledi; bu fikri Ders 10.1'de tanımıştık. Uydular bugün hava tahmininden haberleşmeye, konum belirlemeden iklim ölçümlerine kadar hayatımızın her yerinde.

Uzay yarışı aynı zamanda bir bakış açısı değişikliği getirdi. Apollo 8'in çektiği, Ay'ın ufkundan yükselen Dünya fotoğrafı, gezegenimizi sınırsız bir dünya değil, karanlık uzayda yüzen küçük ve ortak bir ev olarak görmemizi sağladı.

Özet

1. Uzay yarışı, Soğuk Savaş'ın ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki siyasi ve askerî rekabetinden doğdu; roketler hem uydu hem füze taşıyabildiği için uzaydaki başarılar birer güç gösterisiydi.
2. Sovyetler 4 Ekim 1957'de ilk yapay uydu Sputnik 1'i, 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin'le ilk insanı uzaya gönderdi; Sputnik'in yarattığı kaygı 1958'de NASA'nın kurulmasına yol açtı.
3. Kennedy'nin 1961'de koyduğu hedefle başlayan Apollo projesi, 20 Temmuz 1969'da Apollo 11 ile insanı Ay'a indirdi; 1969–1972 arasında on iki insan Ay'da yürüdü ve yarış zamanla iş birliğine dönüştü.

Görev

Quiz

1. Sputnik 1 nedir ve neden bu kadar büyük bir etki yarattı?
2. Uzay yarışının ardındaki siyasi koşul neydi?
3. Explorer 1 hangi bilimsel keşfi yaptı?
4. Uzaya çıkan ilk insan kimdir ve bu ne zaman oldu?
5. Apollo 11 ne zaman Ay'a indi ve Ay'da toplam kaç insan yürüdü?

Cevaplar

1. 4 Ekim 1957'de Sovyetler Birliği'nin fırlattığı, plaj topu büyüklüğündeki ilk yapay uydudur; aynı roket teknolojisi füze taşımaya da yaradığı için bir güç gösterisi olarak algılandı ve ABD'de büyük kaygı yarattı.
2. ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki Soğuk Savaş; iki ülke doğrudan savaşmadan her alanda, özellikle bilim ve teknolojide yarıştı.
3. Dünya'yı saran yüklü parçacık kuşaklarını, yani Van Allen kuşaklarını keşfetti.
4. Sovyet kozmonot Yuri Gagarin; 12 Nisan 1961'de Vostok 1 ile Dünya'nın çevresini bir kez dolandı.
5. 20 Temmuz 1969'da; 1969 ile 1972 arasındaki altı iniş göreviyle toplam on iki insan Ay'da yürüdü.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Apollo astronotları Ay'da en fazla birkaç gün kaldı. Bugün ise insanlar, Dünya'nın çevresinde dolanan bir istasyonda aylarca yaşıyor, çalışıyor, uyuyor ve deney yapıyor. Yere hiç değmeden, her gün defalarca gün doğumu ve gün batımı gören bu insanların hayatı nasıl geçiyor?