Sîn ve şîn: dişli harfler

Kanca

«Saat», «ders», «sebep», «mescit»: dördü de Türkçeye Arapçadan geçmiş kelimelerdir ve dördünde de s sesi aynı harften gelir. Bu harfin adı سِين [sîn] ve gövdesi bir tarağa benzer: üç küçük diş, ardından aşağı kıvrılan bir çanak. Aynı tarağın üstüne üç nokta koyduğunda harf ش [şîn] olur ve «şems», «şükür», «şart» gibi kelimelerin başındaki ş'yi verir.

Bu iki harfin sesleri Türkçede zaten var; s ile ş Türk kulağına hiç yabancı değil. Bu dersin işi sesten çok gözdedir. Dişli gövde kelimenin ortasında ب ailesinin çentiklerine çok benzer ve Arapça okumayı yeni öğrenen biri üç dişi üç ayrı harf sanabilir. Okurken neye bakacağını bu derste öğreneceksin.

Anlatım

Tarak gövde

س üç küçük dişle başlar. Tek başına ya da kelime sonunda olduğunda dişlerin ardından satırın altına inen geniş bir çanak gelir; kelimenin başında ve ortasında çanak düşer ve yalnız üç diş kalır. ش aynı gövdenin üstüne, dişlerin ortasına üç nokta koyar.

İki harf de soluna bağlanır. Kelimenin başında ve ortasında dişler satırın üzerinde yan yana dizilir ve bağlantı çizgisi son dişten sonraki harfe uzanır.

Dişler mi, çentikler mi?

H.4'te ب ، ت ، ث harflerinin kelimenin başında ve ortasında küçük bir çentiğe indiğini görmüştün. Yan yana gelen birkaç çentik, س'nin dişlerine çok benzer. Aradaki farkı iki ipucu verir.

İlki noktalardır. ب ailesinin her çentiği kendi noktasını taşır: biri altta, biri üstte iki, biri üstte üç. س'nin dişleri ise noktasızdır; ش'de de üç nokta tek tek dişlere değil, dişlerin ortasına, bütün gövdeye aittir. Noktasız üç diş görüyorsan büyük ihtimalle bir س okuyorsun.

İkincisi yükseklik ve aralıktır. س'nin dişleri birbirine yakın, kısa ve eşit yüksekliktedir; tek bir harfin parçası oldukları için aralarında boşluk bırakmazlar. ب ailesinin çentikleri ise genellikle biraz daha yüksek durur ve her biri ayrı bir harf olduğu için aralarında kısa bağlantı çizgileri görünür. Bu fark matbaa yazısında küçüktür; okudukça göz onu kendiliğinden ayırmayı öğrenir.

Bunu سَبَبٌ [sabab] «sebep» kelimesinde görebilirsin. Kelime üç dişle başlar (س), ardından bir altı noktalı çentik (ب) ve sonda kayık gövdeli bir ب gelir. Dişler noktasız, çentik noktalı: harfleri ayırmak için gözün önce noktaları sayması yeterli.

Ses: tanıdık ama net

س Türkçedeki s'nin aynısıdır, ش de Türkçedeki ş'nin. İki harfte de Türk öğrencinin telaffuz sorunu yoktur. Tek dikkat noktası, س'nin ince bir s olmasıdır. Arapçada bir de kalın s vardır, ص; onu bir sonraki derste göreceksin ve س'yi doğru söylemek, iki s arasındaki farkı duymanın ilk adımıdır. س'yi söylerken dilin gövdesini rahat ve ağzın önünde tut; dili geri çekip sesi koyulaştırma.

Gündelik el yazısında dişler

Kitap ve gazete yazısında dişler net görünür, ama Arapların gündelik el yazısında, rik'a denen yazıda, س ve ش çoğu zaman dişsiz, düz bir çizgi olarak yazılır. ش'nin üç noktası da bu yazıda küçük bir şapkaya dönüşür. Şimdilik bu biçimi tanıman gerekmiyor; Hazırlık'ın son dersinde el yazısına ayrıca döneceğiz. Bilmen gereken, bir el yazısında dişleri göremezsen harfin yine de orada olabileceğidir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ile Arapçanın s ve ş sesleri arasındaki ilişki tek yönlü değil. Ş tarafı son derece düzenlidir: Arapçadan gelen bir Türkçe kelimede ş sesi varsa, Arapçada o ses her zaman ش ile yazılır. Arapçada ş sesi veren başka bir harf yoktur. «Şükür» شُكْر, «şems» شَمْس, «şart» شَرْط, «meşhur» مَشْهُور: hepsinde ş, ش'dir.

S tarafı ise karışıktır. Türkçedeki s, Arapçada üç ayrı harften gelebilir. «Saat», «ders», «sebep» gerçek س ile yazılır. «Sebat» ve «hadis» H.4'te gördüğün peltek ث ile. «Sabah», «sabır», «sahip» ise bir sonraki dersin kalın ص harfiyle. Türkçe bu üç harfi tek bir s'de birleştirdi ve Osmanlı yazısı onları ayrı ayrı yazmaya devam ettiği için, bu ayrım Osmanlıca öğrenenlerin de bilinen zorluklarından biriydi.

Bu durumun bir pratik sonucu var. Türkçedeki bir kelimenin Arapça aslını yazmaya çalışırken ş'de hiç tereddüt etmene gerek yok. S'de ise üç ihtimali aklında tut ve kelimeyi harfiyle birlikte öğren. Hangi s olduğunu tahmin etmenin kısa yolu yoktur; kelimeleri görerek ve okuyarak öğrenmek tek güvenilir yoldur.

Örnekler

Her örnekte dişli harfi bul ve noktalı çentiklerden ayır.

Son örnek iki harfi yan yana getiriyor: شَمْسٌ kelimesinde ş ile başlayıp s ile biten bir tarak çifti var, سَمَاءٌ ise yalnız س taşıyor. Dişlerin üstündeki üç noktaya bakarak hangisinin hangisi olduğunu bir bakışta söyleyebilmelisin.

Örnek diyalog

Selim Kahire'de yolunu kaybediyor. Sokakta karşılaştığı Şâdî'ye bir camiyi soruyor.

Bu kısa sahnede س ve ش on kez geçiyor: Selim'in adında, Şâdî'nin adında, «mascid», «şâriʿ», «sûḳ» ve «şukran» kelimelerinde. Diyalogu okurken dişli harfleri bulmayı alıştırma olarak kullan. «Al-ʿafw» cevabı da öğrenmeye değer: teşekküre verilen en yaygın karşılıklardan biridir ve kelimesi kelimesine «af» demektir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. مَسْجِدٌ: bir س (ortada). شَارِعٌ: bir ش (başta). شَمْسٌ: başta ش, sonda س; aynı tarak gövde, yalnız noktalar farklı.
2. İkisinde de ش. Bu soruyu cevaplamak için kelimeyi bilmen gerekmez: Arapçada ş sesi veren tek harf ش'dir.
3. Üç diş (س) ve bir noktalı çentik (ortadaki ب); sondaki ب ise kayık gövdesiyle tam yazılmıştır. Dişler noktasız oldukları için tek bir harfe aittir.
4. Hayır. «Saat» gerçek س ile (سَاعَة), «sabah» kalın ص ile (صَبَاح), «sebat» peltek ث ile (ثَبَات) yazılır.

Özet kartı

1. س üç dişli bir tarak gövdedir; ش aynı gövdenin üstüne üç nokta alır.
2. Başta ve ortada çanak düşer, yalnız dişler kalır; iki harf de soluna bağlanır.
3. Noktasız, yapışık üç diş tek bir س'dir; ب ailesinin her çentiği kendi noktasını taşır.
4. Arapçadan gelen bir Türkçe kelimedeki ş her zaman ش'dir.
5. Türkçedeki s ise Arapçada س ، ث ya da ص olabilir: saat, sebat, sabah.
6. Gündelik el yazısında dişler çoğu zaman düz bir çizgiye, ş'nin noktaları bir şapkaya dönüşür.

Sonraki derse köprü

Bu derste س'nin ince bir s olduğunu söyledik ve «sabah» kelimesinin başka bir s ile yazıldığını gördük. Sonraki derste o harfi ve onun ailesini tanıyacaksın: ص ، ض ، ط ، ظ. Arapçada kalın (mufaḫḫam) denen bu dört harf, dilin geri çekilip ağzın arkasının genişlemesiyle söylenir ve yanlarındaki ünlüleri de koyulaştırır. «Sîn» ile «ṣâd» arasındaki fark, Türk kulağının ilk kez gerçekten çalışması gereken yer olacak.