Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Alif (ا) dik bir çizgidir; uzun â'yı ya da hemzeyi taşır ve sola bağlanmaz.
- ب، ت، ث aynı kayık gövdeyi paylaşır; noktalar ayırır: altta bir (b), üstte iki (t), üstte üç (s̱).
- Başta ve ortada gövde küçük bir çentiğe iner; okurken önce noktaları say.
- ث peltek bir sestir (İngilizce «think»); Türkçede yoktur ve s'den farklı bir harftir: ثَمَرٌ meyve, سَمَرٌ gece sohbeti.
- Türkçe ث'yi düzenli olarak s'ye çevirdi: hadis, sebat, sevap, Osman.
- Kahire ve Şam konuşmasında ث çoğu zaman t ya da s olur; fuṣḥâda peltek ses korunur.
Kanca
Türkçede «hadis», «sebat», «sevap» ve «Osman» kelimelerinin ortak bir sırrı var. Dördünde de «s» diye okuduğun ses, Arapça aslında s değildir. Arapçada bu kelimeler ث harfiyle yazılır ve bu harfin sesi dil ucunun üst dişlere dokunmasıyla çıkan peltek bir sestir; İngilizcedeki «think» kelimesinin başındaki ses. Türkçe bu sesi tanımadığı için ona en yakın bildiği sesi, s'yi koydu.
ث harfi, Arapçanın en kolay öğrenilen harf ailesinin üyesidir. Bu derste o aileyi tanıyacaksın: aynı gövdeyi paylaşan ve birbirinden yalnız noktalarıyla ayrılan üç harf, bir de onların başına geçen alfabenin ilk harfi alif.
Anlatım
Alif: dik bir çizgi
ا [alif] yukarıdan aşağıya çekilmiş tek bir dik çizgidir ve alfabenin ilk harfidir. İki biçimi vardır: tek başına ا, sağındaki harfe bağlandığında ـا. Bir önceki dersten hatırlayacağın gibi alif sola bağlanmaz; ondan sonra gelen harf yeni bir parça başlatır.
Alif'in iki işi vardır. Kelimenin içinde ve sonunda çoğu zaman uzun â sesini taşır: بَابٌ [bâb] «kapı» kelimesindeki uzunluğu alif verir. Kelimenin başında ise hemzenin taşıyıcısıdır; أَبٌ [ab] «baba» kelimesinde alif'in üstündeki küçük işaret hemzedir. Hemzeyi Hazırlık'ın ilerleyen bir dersinde ayrıca işleyeceğiz; şimdilik alif'in kendi başına bir ünsüz sesi olmadığını, uzun â'yı ya da hemzeyi taşıdığını bilmen yeter.
Bir gövde, üç harf
ب [bâ], ت [tâ] ve ث [s̱â] aynı gövdeyi paylaşır: iki ucu hafifçe yukarı kıvrılmış, sığ bir kayık. Onları ayıran tek şey noktalardır.
| Harf | Adı | Nokta | Ses |
|---|---|---|---|
| ب | bâ | altta bir | b |
| ت | tâ | üstte iki | t |
| ث | s̱â | üstte üç | peltek s (İngilizce «think») |
Bu üç harf kelimenin başında ya da ortasında olunca kayık gövdesini bırakır ve küçük bir çentiğe iner; noktalar çentiğin altında ya da üstünde kalır. Sonda ise kayık geri gelir.
| Tek başına | Başta | Ortada | Sonda |
|---|---|---|---|
| ب | بـ | ـبـ | ـب |
| ت | تـ | ـتـ | ـت |
| ث | ثـ | ـثـ | ـث |
Okurken noktaları saymayı alışkanlık hâline getir. Harekesiz bir metinde iki kelime arasındaki farkı çoğu zaman tek bir nokta belirler; el yazısında da noktalar sık sık kısa bir çizgiye ya da küçük bir şapkaya dönüşür. Çentikli gövdeyi gördüğünde gözün önce noktalara gitmeli.
Seslerin ayrıntısı
ب sesi Türkçedeki b'nin aynısıdır. Arapçanın standart dilinde p sesi bulunmaz; Arapça konuşan biri yabancı kelimelerdeki p'yi çoğu zaman b ile söyler.
ت sesi Türkçedeki t'ye çok yakındır. Küçük bir fark var: Arapçada dil ucu üst dişlerin arkasına dokunur ve ses Türkçedeki kadar nefesli çıkmaz. Başlangıçta bu inceliğe takılmana gerek yok; asıl ayırman gereken, ileride göreceğin kalın t harfidir, ط.
ث sesi Türkçede yoktur ve bu dersin asıl çalışmasıdır. Dil ucunu üst ön dişlerin altına hafifçe dayayıp aradan nefes ver; dişlerinin arasından hava kaçarken çıkan ses s̱'dir. Bu ses s'den farklı bir harf olduğu için anlamı da değiştirir: ثَمَرٌ [s̱amar] «meyve» demektir, سَمَرٌ [samar] ise «gece sohbeti».
Konuşma dillerinde ث çoğu zaman bu peltek sesi kaybeder. Kahire'de ve Şam'da günlük konuşmada «üç» kelimesi ثَلَاثَة [s̱alâs̱a] değil «talâta» diye söylenir; bazı kelimelerde ise ث, Türkçede olduğu gibi s olur. Fuṣḥâda, haberde ve Kur'an okuyuşunda ise peltek ses korunur.
Türkçe ile karşılaştırma
Türkçe, Arapçadan aldığı kelimelerde ث sesini düzenli olarak s'ye çevirdi: ḥadîs̱ (حَدِيث) «hadis», s̱abât (ثَبَات) «sebat», s̱awâb (ثَوَاب) «sevap», ʿUs̱mân (عُثْمَان) «Osman», mas̱al (مَثَل) «mesel». Osmanlı yazısı bu kelimeleri hâlâ ث ile yazıyordu, yani yazıda ayrım korunuyor, sesteki ayrım kayboluyordu. Latin harflerine geçişle bu iz de silindi ve bugün Türkçe konuşan biri «sabit» kelimesindeki s'nin aslen başka bir harf olduğunu bilmez.
Bu durum Türk öğrencinin Arapçadaki tipik telaffuz hatasını da açıklar. Türk kulağı ث ile س arasındaki farkı duymaz, Türk dili de ikisini aynı biçimde söyler. Oysa Arapçada bu fark kelimeyi değiştirir. İşin iyi tarafı, Türkçedeki ipuçlarının sana yol göstermesidir: Türkçede s ile söylenen bir Arapça kelimeyi Arapçada ararken, s'nin yerinde ث olabileceğini aklında tut. «Sabit»i سابت diye değil, ثابت diye aramalısın.
Noktalar konusunda da Türkçe tanıdık bir örnek sunar. Türk alfabesinde ı ile i, o ile ö, u ile ü yalnız noktayla ayrılır ve nokta düşürülürse kelime değişir: «kır» ile «kir» gibi. Arap yazısında aynı ilke ünsüzlere uygulanır ve çok daha yaygındır; harflerin yaklaşık yarısı nokta düzeniyle ayrılan aileler hâlinde gelir.
Örnekler
Okunuşlar kelimenin tek başına söylendiği biçimdedir. Harekeleri Hazırlık'ın ünlü derslerinde göreceksin; şimdilik okunuşa bakarak kelimeyi bütün olarak oku ve harfleri bul.
Son üç örnek bu dersin kulak alıştırmasıdır. ثَمَرٌ ile سَمَرٌ arasında tek fark ilk sestir; ثَلَاثَةٌ ise ث harfini iki kez taşır; peltek sesi aynı kelimede iki kez kurmak, dili o konuma alıştırmanın en kısa yoludur.
Örnek diyalog
Elif, Amman'daki kursun ikinci dersinde. Rîm tahtaya harfler yazıyor ve tek tek soruyor.
Elif'in ilk tahmini tâ oluyor, çünkü gövde aynı; noktaları sayınca düzeltiyor. Rîm'in «aḥsanti» övgüsü bir kadına söylenmiş biçimdir; bir erkeğe «aḥsanta» denir. Türkçe çeviride «selâse» yazdık, çünkü Türk kulağı peltek sesi s olarak duyar; Elif'in asıl görevi tam bu sesi s'den ayırmak.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlışث'yi s gibi okumak.
— Türkçede bu harften gelen her kelime s ile söylendiği için Türk öğrenci ثَلَاثَةٌ'yi «salâsa» diye okur. Böylece ث ile س arasındaki ayrım kaybolur ve ثَمَرٌ «meyve» ile سَمَرٌ «gece sohbeti» aynı duyulur. Doğrusu: dil ucunu dişlerin altına değdir, nefesi dişlerin arasından ver; [s̱amar] ile [samar]'ı art arda söyleyerek farkı kulağına yerleştir.
Yaygın yanlışÇentikli gövdede noktaya bakmadan okumak.
— Kelimenin başında ve ortasında ب، ت، ث aynı küçük çentiğe iner ve göz gövdeye bakıp harfi tahmin eder. Sonuç تَابَ «tövbe etti» yerine بَابٌ «kapı» okumaktır. Doğrusu: çentiği gördüğünde önce noktaları say; nokta altta mı üstte mi, kaç tane?
Yaygın yanlışAlif'ten sonra bağlantı çizgisi çekmek.
— Elle yazarken Türk öğrenci بَاتَ kelimesinde alif'ten ت'ye de bağlantı çeker. Alif sola bağlanmaz; ondan sonra kalem kalkar. Doğrusu: بَاتَ iki parçadır, با ve ت.
Mini alıştırma
Cevaplar
- (a) ب [bâ], (b) ث [s̱â], (c) ت [tâ]. Gövde üçünde de aynıdır; harfi noktaların sayısı ve yeri belirler.
- ث + ا + ب + ت. İki parça: ثا ve بت. Alif sola bağlanmadığı için ب yeni bir parça başlatır, ب ile ت ise birbirine bağlanır.
- «Hadis»in sonundaki s (ḥadîs̱, حَدِيث) ve «sevap»ın başındaki s (s̱awâb, ثَوَاب). İkisinde de Türkçe peltek sesi s'ye çevirmiştir.
- ثَمَرٌ [s̱amar] «meyve»dir. سَمَرٌ [samar] düz s ile başlar ve «gece sohbeti» demektir.
Özet kartı
- Alif (ا) dik bir çizgidir; uzun â'yı ya da hemzeyi taşır ve sola bağlanmaz.
- ب، ت، ث aynı kayık gövdeyi paylaşır; noktalar ayırır: altta bir (b), üstte iki (t), üstte üç (s̱).
- Başta ve ortada gövde küçük bir çentiğe iner; okurken önce noktaları say.
- ث peltek bir sestir (İngilizce «think»); Türkçede yoktur ve s'den farklı bir harftir: ثَمَرٌ meyve, سَمَرٌ gece sohbeti.
- Türkçe ث'yi düzenli olarak s'ye çevirdi: hadis, sebat, sevap, Osman.
- Kahire ve Şam konuşmasında ث çoğu zaman t ya da s olur; fuṣḥâda peltek ses korunur.
Sonraki derse köprü
Bu derste noktaları kayık gövdeli bir ailede gördük. Sonraki derste noktanın aynı işi bambaşka bir gövdede, sola açılan bir kancada yaptığını göreceksin: ج، ح، خ. Üçünden yalnız biri Türkçedeki bir sese denk düşüyor; öteki ikisi boğazın iki ayrı yerinden çıkıyor ve Türkçe ikisini de sıradan bir h'ye çevirmiş.