El yazısı: nesih ve rik'a

Kanca

Kahire'deki dil kursunda Nûr, Selim'in defterine küçük bir not bırakıyor. Selim notu açıyor ve hiçbir şey okuyamıyor. Harfler bildiği harfler olmalı, ama س'nin dişleri yok, üç nokta yerine küçük şapkalar var, satır kitaplardaki gibi düz değil, bütün kelimeler satırın üstünde hafifçe yükselip iniyor. Hazırlık boyunca öğrendiği yazıyla bu not arasında, matbaa harfleriyle bir arkadaşın aceleyle yazdığı alışveriş listesi arasındaki kadar fark var.

Arapçada da Türkçedeki gibi matbaa yazısı ile el yazısı ayrı şeylerdir. Kitapta, ekranda ve tabelada gördüğün yazının adı nesihtir; bu programda okuduğun her harf de nesih biçimindedir. Arapların günlük hayatta elle yazdığı yazı ise çoğunlukla rik'adır. Hazırlık'ın son dersinde ikisini yan yana koyacağız ve rik'ayı okumanın, belki de yazmanın ilk adımını atacaksın.

Anlatım

Nesih: kitabın yazısı

Nesih (نَسْخ), Arap yazısının en yaygın ve en okunaklı türüdür. Harfler satırın üstünde dengeli durur, dişler ve noktalar ayrı ayrı görünür, kuyruklar satırın altına düzenli iner. Kitaplar, gazeteler, bilgisayar ve telefon yazı tipleri ve Kur'an baskılarının büyük çoğunluğu nesih temellidir. Bu programdaki bütün Arapça da nesih biçiminde bir yazı tipiyle çizilir.

Nesih'in okunaklılığı, harfleri öğrenen biri için onu en iyi başlangıç noktası yapar. Hazırlık boyunca gördüğün dört biçim tabloları, dişler, çentikler ve noktalar nesihin kurallarıdır.

Rik'a: elin yazısı

Rik'a (رُقْعَة), Arap dünyasında gündelik el yazısının temelini oluşturan, sade ve hızlı bir yazıdır. Okul defterleri, el yazısı notlar, dükkân camlarındaki duyurular ve pek çok tabela rik'a ile ya da ona yakın bir elle yazılır. Adı «yama, küçük kâğıt parçası» anlamına gelir: kısa notların yazısı.

Rik'a hız için tasarlanmıştır ve bu yüzden nesihten birkaç noktada ayrılır. Bunları bildiğinde, ilk kez gördüğün bir el yazısında harflerin çoğunu tanıyabilirsin.

Rik'ayı okumanın üç ipucu

İlk ipucu noktalardır. Rik'ada noktalar şekil değiştirir ama yerini değiştirmez: iki nokta yatay bir çizgiye dönse de hâlâ harfin üstünde ya da altındadır. Noktanın yerini ve sayısını (çizgi iki, şapka üç) okumak, harfi bulmanın en güvenilir yoludur.

İkincisi uzunluktur. Dişleri kaybolan س ve ش, rik'ada ötekilerden daha uzun, düz bir çizgi olarak görünür. Bir kelimenin ortasında beklenmedik uzunlukta düz bir çizgi görürsen, orada büyük ihtimalle bir س ya da ش vardır.

Üçüncüsü kelimeyi tanımaktır. H.21'de harekesiz okumanın en güçlü aracının kelimeyi bilmek olduğunu görmüştün. Rik'ada bu daha da doğrudur: el yazısı harfleri bulanıklaştırır, ama tanıdık bir kelimenin genel şekli korunur. «Şukran» kelimesini bir kez rik'ada gördüğünde, sonraki seferlerde harf harf okumadan tanırsın.

Öteki yazı türleri

Arap yazısının nesih ve rik'adan başka pek çok türü vardır ve hat sanatında her biri ayrı bir disiplindir. Köşeli kûfî eski Kur'an nüshalarında ve mimari süslemelerde, sülüs cami kitabelerinde ve levhalarda, dîvânî resmî belgelerde, ta'lîk İran ve Osmanlı şiir kitaplarında kullanılmıştır. Bu yazılar sanat yazısıdır ve okunmaları uzmanlık ister. Bir Arapça öğrencisinin günlük hayatta okuması gereken ise nesih ve rik'adır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe okur matbaa yazısı ile el yazısı arasındaki farkı iyi bilir. Okulda önce «dik yazı», sonra «bitişik eğik yazı» öğrenilir ve aynı harf iki yazıda farklı görünür. Arapçada da benzer bir ikilik var, ama bir farkla: Arap yazısı matbaada da bitişik olduğu için matbaa ile el yazısı arasındaki fark bağlanmada değil, harflerin sadeleşmesindedir. Türkçede el yazısı harfleri birleştirir; Arapçada el yazısı, zaten birleşik olan harflerin dişlerini, noktalarını ve kuyruklarını kısaltır.

Türkiye'nin bu iki yazıyla da eski bir bağı var. Arap harfli yazının hat sanatı olarak işlendiği en önemli merkezlerden biri İstanbul'du ve nesih, sülüs, ta'lîk, dîvânî gibi yazılar burada yüzyıllar boyunca icra edildi. Bugün Türkiye'de hat sanatı hâlâ bir meslek ve bir sanat olarak yaşıyor. Osmanlıca okumuş biri için rik'a da yabancı değildir: Osmanlı Türkçesinin gündelik yazışmalarında kullanılan el yazısı, rik'a ile aynı aileden bir yazıydı ve dişsiz س, çizgiye dönmüş noktalar gibi özellikleri paylaşıyordu.

Bu derste rik'ayı yazmayı tam olarak öğrenmen beklenmiyor. Amaç, onu gördüğünde şaşırmamak ve harfleri bulmak için hangi ipuçlarına bakacağını bilmek. Arapça yazmaya başladığında ise el yazın kendiliğinden rik'aya yaklaşacak; Arapça yazan herkes zamanla dişleri atlamaya ve noktaları çizgiye çevirmeye başlar.

Örnekler

Aşağıdaki kelimeler nesih biçiminde yazıldı. Her birinin yanında, rik'ada nasıl değiştiği anlatılıyor.

Bu kelimeleri bir kâğıda önce nesih gibi, dişleri ve noktaları tek tek yazarak, sonra hızlıca, dişleri atlayıp noktaları çizgiye çevirerek yaz. İkinci yazdığın, rik'aya yakın bir el olacak.

Örnek diyalog

Selim, Nûr'un defterine bıraktığı notu okumaya çalışıyor ve sonunda onu kursun koridorunda yakalıyor.

Nûr'un «ḫaṭṭî» kelimesi Türkçedeki «hat» ile aynı köktendir: «yazı, el yazısı, çizgi». Hat sanatının adı da buradan gelir. Selim'in «şîn'in dişleri» sorusu ise bu dersin konusunu tek cümlede özetliyor ve H.7'deki «diş» terimini hatırlatıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. ش [şîn]. Dişler kaybolduğu için düz bir çizgi kalır; üç nokta da küçük bir şapkaya dönüşür. Şapka yoksa aynı çizgi س olabilir.
2. Kısa, yatay bir çizgiye. Çizgi harfin üstündeyse ت (ya da ق), altındaysa ي'nin iki noktasıdır; tek nokta ise ب ya da ن'ye işaret eder.
3. شكرا'da ş'nin dişleri düz çizgi, üç noktası şapka olur. مدرسة'te س dişsiz bir çizgiye, ة'nın iki noktası kısa bir çizgiye döner.
4. Kitap, gazete ve ekranda nesih; el yazısı notta çoğunlukla rik'a ya da ona yakın bir el.

Özet kartı

1. Nesih kitabın ve ekranın yazısıdır; harfleri dengeli ve okunaklıdır.
2. Rik'a gündelik el yazısının temelidir; hızlı ve sadedir.
3. Rik'ada س ve ش'nin dişleri kaybolur, düz bir çizgi kalır.
4. Rik'ada iki nokta kısa bir çizgiye, üç nokta küçük bir şapkaya döner; noktaların yeri değişmez.
5. El yazısında hareke neredeyse hiç kullanılmaz; harekesiz okuma araçları burada da geçerlidir.
6. Kûfî, sülüs, dîvânî ve ta'lîk sanat yazılarıdır; gündelik hayatta nesih ve rik'a okunur.

Sonraki derse köprü

Hazırlık burada bitiyor: harfleri, harekeleri, okunuş kurallarını ve iki yazı türünü tanıyorsun. Sonraki derste A1 seviyesine, yani konuşmaya geçiyoruz ve ilk iş olarak Arap dünyasının en sık duyulan cümlesini, selamı öğreneceksin. اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ'u nasıl söyleyeceğini, ona nasıl karşılık verileceğini ve günün saatine göre değişen öteki selamları; Nûr'un notunun sonundaki «maʿa s-salâma»nın hangi kökten geldiğini de orada göreceksin.