Harekesiz okumaya ilk adım

Kanca

Kahire'de bir sokağa çıktığında gördüğün hiçbir tabelada hareke yoktur. Eczanenin üstünde صيدلية, lokantanın üstünde مطعم, metronun girişinde مدخل yazar. Gazete harekesizdir, menü harekesizdir, telefonuna gelen mesaj harekesizdir. Hazırlık boyunca okuduğun harekeli metin, Arap dünyasında çocuk kitaplarında, Kur'an'da ve ders kitaplarında kalır; gündelik hayatta karşına hemen hiç çıkmaz.

Bu, ilk bakışta korkutucu görünür: kısa ünlüler yazılmıyorsa bir kelime nasıl okunur? Cevap, Arapların da yaptığı şeydedir: tahmin etmek. Ama bu tahmin rastgele değildir. Yazıda kalan harfler, uzatma harfleri, kelimenin kalıbı ve cümle sana çoğu zaman tek bir okunuş bırakır. Bu derste o tahmini yapmanın yollarını göreceksin ve harekeleri bilerek ortadan kaldıracağız.

Anlatım

Harekesiz yazıda ne kalır?

Harekesiz bir kelimede kısa ünlüler (üstün, esre, ötre), sükûn, şedde ve tenvin yazılmaz. Ama pek çok şey yerinde kalır, ve okumanın sırrı onlara bakmaktır.

Uzatma harfleri yazılır. ا ، و ، ي kelimedeki uzun ünlüleri gösterir; kelimenin ünlü iskeletinin bir kısmını sana zaten verir. كتاب'ta alif ikinci hecenin uzun olduğunu söyler: k-t-â-b. Eksik olan yalnız ilk hecenin kısa ünlüsüdür ve o i'dir: kitâb.

Harf-i tarif yazılır. ال gördüğünde kelimenin belirli olduğunu ve «al-» ya da güneş harfiyle başladığını bilirsin.

Kelime sonundaki ة yazılır. Bir kelime ة ile bitiyorsa büyük ihtimalle dişildir ve sonu «-a» okunur: مدرسة madrasa, سيارة sayyâra.

Hemze işaretleri ve noktalar yazılır. Hemzeli alif, ؤ ve ئ yerinde durur; harfleri ayıran noktalar da hiç düşmez.

Kelimeyi tanımak: en güçlü araç

Harekesiz okumanın en güçlü aracı kelimeyi zaten bilmektir. Bir İngiliz, «read» kelimesini cümleye göre «riid» ya da «red» okur; harflere bakarak değil, kelimeyi tanıyarak. Arap okur da harekesiz bir kelimeyi harf harf seslendirmez; bildiği kelimelerin şeklini tanır.

Türk öğrencinin burada büyük bir avantajı var: Türkçede binlerce Arapça kelime bilir. مدرسة'ü görünce «medrese»yi, قلم'i görünce «kalem»i, كتاب'ı görünce «kitap»ı hatırlar ve H.2'de gördüğün ses kaymalarını geri çevirerek doğru okunuşa ulaşır: madrasa, ḳalam, kitâb. Bu dersin en önemli tavsiyesi şudur: harekesiz bir kelimede takıldığında önce «Türkçede buna benzeyen bir kelime var mı?» diye sor.

Kalıplar: ünlünün yeri tahmin edilebilir

Arapçada kelimeler kök ve kalıptan kurulur ve kalıplar ünlülerin yerini belirler. Kalıbı tanıdığında, hiç bilmediğin bir kelimeyi bile çoğu zaman doğru okursun. A1 seviyesinde bu sistemi ayrıntılı göreceksin; şimdilik en sık üç kalıp yeter.

Tabloda C, kök harflerinden birini gösterir. Bir kelime alif'le ikinci harfinde uzuyorsa ve ilk harfin ardından ا geliyorsa (كاتب), «CâCiC» okumayı dene. Başta م varsa ve ortada و yoksa (مطعم), «maCCaC» okumayı dene.

Bağlam: birden fazla okunuş varsa

Bazen aynı iskelet birden fazla kelimeye karşılık gelir. علم harekesiz yazıldığında [ʿilm] «ilim», [ʿalam] «bayrak», [ʿalima] «bildi», [ʿallama] «öğretti» ya da [ʿulima] «bilindi» olabilir. Bu durumda harfler yetmez; cümle karar verir. «رفع العلم» ifadesinde bir şey «kaldırılıyorsa», kaldırılan şey bayraktır: rafaʿa l-ʿalam. «طالب العلم» ifadesinde ise öğrenci bayrak değil bilgi arar: ṭâlibu l-ʿilm. İyi bir harekesiz okuyucu, kelimeyi cümlenin sonuna kadar askıda tutabilen okuyucudur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe okur, harekesiz okumanın ne demek olduğunu aslında bilir; bunu her gün kısaltmalarda yapar. «Tşk», «slm», «nbr» yazan bir mesajı okurken ünlüleri sen tamamlarsın. Arap okurun harekesiz metinde yaptığı da budur, yalnız çok daha düzenli bir sistemle: Arapça ünsüz iskeleti ve uzun ünlüleri her zaman yazar, yalnız kısa ünlüleri okura bırakır.

Osmanlı Türkçesini bilen okur için bu ders bir hatırlatmadır. Osmanlı yazısı da Türkçe kelimelerin ünlülerinin çoğunu yazmazdı ve okur, «كوز» harflerini cümleye göre «göz» ya da «güz» diye okurdu. Arapçada ise iş daha kolaydır, çünkü Arapçanın yalnız üç kısa ünlüsü vardır; Türkçenin sekiz ünlüsünü tahmin etmek, Arapçanın üç ünlüsünü tahmin etmekten çok daha zordur.

Bir fark daha: Türkçe yazı her kelimeyi tek bir okunuşla verir ve okurdan tahmin beklemez. Arapça harekesiz yazı ise okurun dili bildiğini varsayar. Bu yüzden harekesiz okumayı öğrenmek, aslında kelime ve kalıp öğrenmektir. Bu programın A2 sonuna kadar harekeli devam etmesinin sebebi de budur: harekesiz okumaya, ancak yeterince kelime ve kalıp biriktirdiğinde tam olarak geçebilirsin. Bu ders o yolun yalnız ilk adımıdır.

Örnekler

Bu dersin örnekleri bilerek harekesiz yazıldı. Önce okunuşu kapatıp kendin dene, sonra karşılaştır.

Son iki ve ondan önceki iki örnek aynı iskeleti, علم'i iki farklı okunuşla taşıyor. Hangisinin doğru olduğunu harfler değil, yanındaki kelime söylüyor.

Örnek diyalog

Selim, Munâ'nın ağabeyi Yûsuf'la Kahire'nin eski bir caddesinde yürüyor. Yûsuf ona tabelaları okutuyor. Diyalog da bu dersin konusuna uygun olarak harekesiz yazıldı.

Selim'in مطعم'u nasıl okuduğuna dikkat et: kelimeyi daha önce görmemiş olabilir, ama baştaki م'yi ve kalıbı tanıyor, kökteki طعم'ü de «ṭaʿâm» (yemek) kelimesinden çıkarıyor. Harekesiz okumanın üç aracı bu tek kelimede birlikte çalışıyor: kalıp, kök ve tahmin.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. مدخل [madḫal] giriş, مخرج [maḫrac] çıkış. İkisi de maCCaC kalıbında «yapılan yer» demek; kökler د-خ-ل «girmek» ve خ-ر-ج «çıkmak».
2. CâCiC kalıbı, yani «yapan kişi»: [ṭâlib] «öğrenci, isteyen».
3. Örneğin رفع العلم [rafaʿa l-ʿalam] «bayrağı kaldırdı» ve طالب العلم [ṭâlibu l-ʿilm] «ilim öğrencisi». İskelet aynı, okunuşu bağlam belirliyor.
4. Alif uzun â'yı, sondaki ة ise dişil «-a»yı gösteriyor: [sayyâra] «araba». Şedde yazılmadı, ama kelimeyi tanıyan okur y'yi ikiler.

Özet kartı

1. Gündelik Arapça yazı harekesizdir: kısa ünlü, sükûn, şedde ve tenvin yazılmaz.
2. Uzatma harfleri, ال, ة, hemze işaretleri ve noktalar yazıda kalır ve okumanın ipuçlarıdır.
3. En güçlü araç kelimeyi tanımaktır; Türkçedeki Arapça kelimeler büyük bir avantajdır.
4. Kalıplar ünlülerin yerini gösterir: CâCiC yapan (kâtib), maCCûC yapılan (maktûb), maCCaC yer (maṭʿam).
5. Birden fazla okunuş varsa bağlam karar verir: علم ilim mi, bayrak mı?
6. Harekesiz okumak kelime ve kalıp biriktirmektir; program A2 sonuna kadar harekeli devam eder.

Sonraki derse köprü

Bu dersin bütün örnekleri matbaa harfleriyle yazılmıştı. Ama Arap dünyasında bir elle yazılmış not, bir dükkân camındaki yazı ya da bir öğretmenin tahtası çoğu zaman başka bir yazı türüyle karşına çıkar. Hazırlık'ın son dersinde iki yazı türünü tanıyacaksın: kitapların nesih yazısı ve gündelik el yazısı olan rik'a. س'nin dişlerinin neden kaybolduğunu ve noktaların neden çizgiye dönüştüğünü orada göreceksin.