Hâ, vâv, yâ ve lâm-elif

Kanca

Türkçede «vatan», «vakit» ve «vezir» kelimelerini söylerken üst dişlerin alt dudağa değer. Arapçada bu kelimeleri söyleyen biri ise dişlerini hiç kullanmaz: dudaklarını yuvarlayıp öne uzatır ve وَطَن [waṭan], وَقْت [waḳt], وَزِير [wazîr] der. Türkçe Arapçanın w sesini kendi v'sine çevirdi. Aynı harf, و, başka kelimelerde bir ünsüzü değil uzun bir u'yu gösterir: نُور [nûr] kelimesindeki uzunluk da o harften gelir.

Bu dersin harflerinden ikisi, و ile ي, Arapçanın en çok iş gören harfleridir: kimi zaman ünsüz, kimi zaman uzun ünlü olurlar. Yanlarına Türkçedeki h'nin tam karşılığı olan ه'yi ve alfabeye harf olarak girmeyen ama her satırda karşına çıkacak bir birleşik biçimi, لا'yı ekleyeceğiz. Bu dersin sonunda Arap alfabesinin bütün temel harflerini görmüş olacaksın.

Anlatım

ه: Türkçedeki h

ه [hâ], H.5'te boğazdan çıkan ح ve hırıltılı خ'nin karşısında bahsettiğimiz sade h'dir. Türkçedeki «hava», «hız» kelimelerinin h'siyle aynı sestir ve ağzın arkasından rahatça üflenir. Kelime sonunda da duyulur: اللّٰه kelimesinin sonundaki h, gerçekten söylenen bir sestir.

ه'nin sesi kolaydır, biçimi ise alfabenin en değişkenlerinden biridir. Tek başına küçük bir halka; başta iki gözlü bir düğüm; ortada üst üste binmiş iki küçük ilmek; sonda bir önceki harfe asılmış küçük bir damla.

Kelime sonundaki ـه'yi, aynı biçimin üstüne iki nokta konmuş ة harfiyle karıştırma. O harf tâ merbûtadır ve kendi dersini iki ders sonra alacak.

و: hem w hem û

و [wâw] satırın üstünde küçük bir ilmekle başlayıp satırın altına inen bir kuyruktur; H.6'daki ر'ye ilmek eklenmiş gibidir. Soluna bağlanmaz; böylece H.3'te saydığımız altı bağlanmayan harfin sonuncusunu da görmüş oluyorsun: ا ، د ، ذ ، ر ، ز ، و.

و'nin iki işi var. Ünsüz olduğunda w sesini verir: dudaklar yuvarlanıp öne uzar, dişler değmez. وَلَدٌ [walad] «çocuk», وَطَنٌ [waṭan] «vatan». Uzun ünlü olduğunda ise önündeki harfin ötresini uzatır ve û okunur: نُورٌ [nûr], سُوقٌ [sûḳ]. Bir de çift ünlü kurar: üstünlü bir harften sonra sükûnlu و, «aw» okunur: يَوْمٌ [yawm] «gün».

ي: hem y hem î

ي [yâ] başta ve ortada ب ailesinin çentiğine iner ve altında iki nokta taşır; H.11'deki tabloya beşinci bir satır olarak ekleyebilirsin: ب altta bir, ي altta iki. Sonda ve tek başına ise satırın altına dönen, S biçiminde bir kuyruğu vardır ve iki noktası kuyruğun altında durur.

ي'nin de iki işi var. Ünsüz olduğunda Türkçedeki y'dir: يَدٌ [yad] «el». Uzun ünlü olduğunda önündeki harfin esresini uzatır ve î okunur: كَبِيرٌ [kabîr] «büyük». Üstünlü bir harften sonra sükûnlu ي ise «ay» çift ünlüsünü kurar: بَيْتٌ [bayt] «ev».

لا: zorunlu birleşme

ل'nin ardından alif geldiğinde iki harf yan yana yazılmaz; tek bir birleşik şekle dönüşür: لا. Bu birleşmeye lâm-elif denir. Alfabede ayrı bir harf sayılmaz, ama yazıda zorunludur; ل ve ا'yı ayrı ayrı yan yana yazmak hata sayılır.

لا kendi başına da bir kelimedir: «hayır», «değil». Ama asıl önemi, ل ile alif'in yan yana geldiği her kelimede ortaya çıkmasıdır: سَلَامٌ [salâm] kelimesinin ortasında, كَلَامٌ [kalâm] «söz» kelimesinin ortasında. Bu kelimeleri harf harf okumaya çalışırken لا biçimini gördüğünde «burada ل ve alif var» demeyi öğren. Bir önceki harfe bağlandığında biçim biraz değişir ve ـلا olur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin v'si ile Arapçanın w'si, Türk öğrencinin en kolay düzeltebileceği aksan izidir. Türkçe v, üst dişlerin alt dudağa değmesiyle çıkar; Arapça و ise iki dudağın yuvarlanmasıyla. Türkçeye geçen kelimelerde w sesi düzenli olarak v oldu: waḳt «vakit», wazîr «vezir», walad «velet», wakîl «vekil», wird «vird». Arapçada konuşurken bu kelimelerin başında dişlerini kullanmamak yeterlidir; dudakların yuvarlanırsa ses kendiliğinden yerine oturur.

Türkçe bir de bu harflerin ünlü işini başka bir biçimde hatırlıyor. Osmanlı yazısında و hem v'yi hem o, ö, u, ü ünlülerini, ي hem y'yi hem ı ve i ünlülerini gösteriyordu. Bu yüzden Osmanlıca okumak, bir kelimenin و'sunun ünsüz mü ünlü mü olduğunu tahmin etmeyi gerektiriyordu. Arapçada da aynı soru vardır, ama Arapçanın üç ünlüsü olduğu için tahmin daha kolaydır: و ya w, ya û, ya da «aw»dur.

Çift ünlüler konusunda Türkçe tanıdık bir ipucu sunar. Arapçadaki «aw» ve «ay» çift ünlüleri Türkçede çoğu zaman «ev» ve «ey» oldu: yawm → «yevm» (bugün daha çok «yevmiye» kelimesinde yaşıyor), ḫayr → «hayır». Türkçedeki «ev», «ey» gruplarını görmek, Arapça aslında sükûnlu bir و ya da ي olabileceğinin işaretidir.

Örnekler

Okunuşta w, dişler değmeden yuvarlak dudaklarla söylenen sesi; û ve î uzun ünlüleri gösterir.

İlk iki örnek bir sonraki seviyede en sık kullanacağın kelimelerdendir: هُوَ ve هِيَ, Türkçede tek bir «o» olan zamirin Arapçada erkek ve kadın için ayrı biçimleri. İkisinde de ه kelime başında, و ve ي ise ünsüz olarak geçiyor.

Örnek diyalog

Selim, sınıf arkadaşı Munâ'nın Kahire'deki evine ikinci kez geliyor. Kapıyı Munâ'nın ağabeyi Yûsuf açıyor.

Bu kısa sahnede و ve ي'nin bütün işlerini görebilirsin. و, «wa hâẕâ» ve «wa n-nîl» bağlacında ünsüz w; «Yûsuf» adında uzun û. ي, «Yûsuf»un başında ünsüz y; «kabîr» ve «nîl» kelimelerinde uzun î; «bayt» kelimesinde «ay» çift ünlüsü. Bu dersin bir de küçük sürprizi var: Munâ'nın adı مُنَى, sonunda noktasız bir ى ile yazılıyor ve â okunuyor. O harfi H.14'te tâ merbûta ile birlikte göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. يَوْمٌ'de و sükûnludur ve üstünden sonra gelir: «aw» çift ünlüsü. نُورٌ'de ise ötreyi uzatır: uzun û.
2. ا ، د ، ذ ، ر ، ز ، و. Altısı da sağdan gelen bağlantıyı kabul eder, ama soluna bağlanmaz.
3. س + ل + ا + م. Ortadaki ل ile alif tek bir لا şekli oluşturur; bu birleşme yazıda zorunludur.
4. Dudakları yuvarlayarak, dişleri kullanmadan söylenen biçim: [waṭan]. Türkçe v dişlerle çıkar, Arapça و dudaklarla.

Özet kartı

1. ه Türkçedeki h'dir; biçimi konuma göre en çok değişen harflerdendir.
2. و soluna bağlanmaz; ünsüz olarak w (dişsiz, yuvarlak dudak), uzun ünlü olarak û okunur.
3. ي başta ve ortada altında iki nokta olan bir çentiktir; ünsüz olarak y, uzun ünlü olarak î okunur.
4. Üstünden sonra sükûnlu و «aw», sükûnlu ي «ay» okunur: يَوْمٌ yawm, بَيْتٌ bayt.
5. ل ile alif yan yana gelince zorunlu olarak لا biçimine birleşir.
6. Türkçe w'yi v'ye çevirdi (vatan, vakit, vezir); Arapçada dudaklar yuvarlanır, dişler değmez.

Sonraki derse köprü

Bu derste alif'in uzun â'yı taşıdığını bir kez daha gördük. Ama kelime başında alif'in üstünde ya da altında beliren küçük bir işaretten bugüne kadar hep kaçtık: أَنَا ، إِلِيف ، أَخِي. Sonraki dersin konusu o işaret, hemze: kimi zaman alif'in, kimi zaman و'nin ya da ي'nin üstünde, kimi zaman da satırın üstünde tek başına duran bu küçük gırtlak kesintisi, Arap yazısının en kaygan noktasıdır.