Kef, lâm, mîm, nûn

Kanca

Türkçede «mülk», «melik» ve «melek» üç ayrı kelimedir: sahip olunan şey, hükümdar ve gökteki varlık. Arapçada üçü de aynı üç harfle yazılır: م ، ل ، ك. Harekesiz bir metinde üçü de ملك diye görünür ve hangisinin kastedildiğini ancak cümlenin geri kalanı söyler. Harekeli yazıldığında ise fark ortaya çıkar: مُلْك [mulk], مَلِك [malik], مَلَك [malak].

Bu üç kelimenin harfleri bu dersin harfleridir. Dördü de Türkçede tam karşılığı olan seslerdir; ağzını yeni bir yere götürmen gerekmeyecek. Zorlukları biçimlerindedir: ل elife benzer, ن ب ailesinin bir üyesi gibi görünür, ك kelimenin içinde tanınmaz hâle gelir. Bu derste onları birbirinden ve önceki derslerin harflerinden ayırmayı öğreneceksin.

Anlatım

ك: ince k

ك [kâf], H.10'da kalın ق'nin karşısında gördüğün ince k'dir. Ses olarak Türkçedeki «kedi», «kâr» kelimelerinin k'sidir ve yanında kalın bir ünlü olsa bile ince kalır.

Biçimi konuma göre belirgin şekilde değişir. Tek başına ve sonda, satırın üstünde yatan geniş bir gövdedir ve içinde küçük, kıvrık bir işaret taşır. Başta ve ortada bu işaret düşer, harf yukarıdan aşağıya eğik inen bir çizgiye ve altındaki kısa bir tabana dönüşür.

ل: alif'e benzeyen ama bağlanan

ل [lâm] uzun, dik bir çizgidir ve sonda ya da tek başına bu çizginin altına satırın altına inen yuvarlak bir çanak eklenir. Başta ve ortada çanak düşer ve harf, H.4'teki alif'e çok benzer.

İkisini ayırmanın iki yolu var. Birincisi bağlantıdır: alif soluna bağlanmaz, ل ise bağlanır. Dik bir çizgiden sonra bağlantı çizgisi devam ediyorsa o çizgi ل'dir. İkincisi alttaki dönüştür: ل'nin dik çizgisi altta sola doğru kıvrılarak sonraki harfe akar, alif ise düz biter.

ل'nin Arapçada özel bir yeri var: «el-» diye bildiğin harf-i tarif, yani Arapçanın «belirli isim» eki, alif ile ل'den oluşur: الْكِتَابُ [al-kitâb] «kitap» (belirli). Bu ek Arapça metinlerde o kadar sıktır ki ال ikilisi çok geçmeden tek bir şekil gibi tanınacak. Ayrıntısını Hazırlık'ın sonlarında, güneş ve ay harfleriyle birlikte işleyeceğiz.

م: küçük bir düğüm

م [mîm] satırın üstünde ya da hafifçe altında duran küçük, yuvarlak bir düğümdür. Sonda ve tek başına bu düğümden satırın altına inen düz bir kuyruk çıkar. Başta ve ortada kuyruk düşer ve harf yalnız düğümden ibaret kalır; H.9'daki ortadaki ʿayn'ın kapalı düğümüyle karıştırılmaması için düğümün yuvarlak ve satırın hizasında olduğuna dikkat et.

ن: ب ailesinin yeni üyesi

ن [nûn] ب ، ت ، ث ile aynı ailedendir: başta ve ortada aynı küçük çentiğe iner ve onları ayıran yine noktadır. ن'nin tek noktası üsttedir.

Sonda ve tek başına ise ن, ب ailesinden ayrılır: gövdesi sığ bir kayık değil, satırın altına inen derin, yuvarlak bir çanaktır ve noktası çanağın ortasında, üstte durur.

Ses: tanıdık, bir inceliğiyle

ك ، م ، ن Türkçedeki k, m, n'nin aynısıdır. ل de Türkçe l'ye yakındır, ama bir fark var: Arapçada ل neredeyse her zaman incedir. Türkçede «lale»nin l'si ince, «kalem»in l'si kalındır ve hangisinin söyleneceğini ünlü belirler. Arapçada ise قَلَم [ḳalam] kelimesinin l'si de ince söylenir; dilin ucu ön dişlerin arkasına değer ve dilin gövdesi geriye çekilmez. Bunun bilinen tek büyük istisnası «Allah» kelimesidir: üstün ya da ötreden sonra geldiğinde bu kelimenin l'si kalın söylenir.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu derste Türk öğrenci sesler konusunda rahattır: k, l, m, n Türkçenin en sık seslerindendir. Zorluk, Türkçe alışkanlıkların bu sesleri Arapçada biraz kaydırmasındadır. Türkçe konuşan, kalın bir ünlünün yanındaki l'yi kendiliğinden kalınlaştırır. Arapçada bu alışkanlık ل'yi Allah kelimesindeki özel l'ye benzetir ve kelimeye fazla bir ağırlık katar. «Kalem», «kalp», «salam» kelimelerini Arapçada söylerken l'yi «lale»deki gibi ince tutmak gerekir.

Türkçe, bu harflerden gelen kelimelerin çoğunu sesçe koruyarak aldı ve ünlüleri kendi uyumuna göre değiştirdi: كَلِمَة [kalima] «kelime», مَلِك [malik] «melik», مَلَك [malak] «melek», مُلْك [mulk] «mülk», نُور [nûr] «nur», لَيْل [layl] «leyl». Kanca'daki üçlü de Türkçede yaşıyor ve ünlüleri farklı olduğu için Türk okur onları hiçbir zaman karıştırmaz. Arapçanın harekesiz yazısında ise ünlüler görünmez ve üç kelime aynı iskelete iner. Türk okurun Arapçayı harekesiz okumayı öğrenirken yaşayacağı ilk sürpriz budur: Türkçede ünlüyle ayırdığı kelimeler Arap yazısında yalnız bağlamla ayrılır.

Osmanlı yazısını bilen okur için bir not: ك harfi Osmanlıcada hem k hem g hem de ñ (nazal n) sesleri için kullanılıyordu ve bazen üstüne işaret konarak گ diye ayrılıyordu. Arapçada ك yalnız k'dir.

Örnekler

Bu dersin bütün örnekleri, ب ailesi ve ilk derslerin harfleriyle birlikte, bugüne kadar gördüğün harflerle yazılabiliyor. Okunuşu kapatıp harfleri tek tek söylemeyi dene.

İlk üç örnek aynı üç harfi taşıyor: م ، ل ، ك. Aralarındaki tek fark harekelerdir. Harekeleri Hazırlık'ın son modülünde tek tek öğreneceksin; şimdilik, okunuşa bakarak harekenin sesi nasıl değiştirdiğini gözle görmen yeter.

Örnek diyalog

Rîm bugün derse tahtaya aynı üç harfi üç kez yazarak başlıyor; her birinin altına başka harekeler koyuyor.

Elif üç kelimeyi de Türkçeden tanıdığı için hızlı cevap veriyor; Türkçenin ünlüleri ona yol gösteriyor. Rîm'in son cümlesi ise Arapçanın harekesiz yazısının özünü söylüyor: harfler iskeleti verir, ünlüler kelimeyi. Elif'in «mulkî» cevabındaki -î eki «benim» demektir ve onu A1'de, bitişik zamirlerle birlikte göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Üçünde de م ، ل ، ك vardır. Kelimeleri ayıran harekelerdir, yani yazıda gösterilmeyen kısa ünlüler: mulk, malik, malak.
2. Üstte tek nokta ن'dir. Nokta altta olsaydı ب olurdu; üstte iki nokta ت, üç nokta ث'dir.
3. Birinci ل kelimenin başında ve soluna bağlanıyor; dik çizgisi altta bir sonraki harfe akıyor. Alif soluna bağlanmazdı.
4. l'yi ince tuttuğun okuyuş Arapçaya yakındır. Arapçada ل kalın ünlünün yanında da incedir; kalın l yalnız «Allah» kelimesinde, üstün ya da ötreden sonra duyulur.

Özet kartı

1. ك ince k'dir; başta ve ortada eğik bir çizgiye iner, sonda içinde küçük bir işaret taşır.
2. ل başta ve ortada alif'e benzer, ama soluna bağlanır; sonda satırın altına inen bir çanağı vardır.
3. م küçük, yuvarlak bir düğümdür; sonda aşağı inen düz bir kuyruk alır.
4. ن ب ailesindendir: çentiğin üstünde tek nokta; sonda derin bir çanak.
5. Arapçada ل neredeyse her zaman incedir; tek büyük istisna «Allah» kelimesidir.
6. Harekesiz yazıda مُلْك ، مَلِك ، مَلَك aynı görünür; Türkçenin ünlülerle ayırdığını Arapça bağlamla ayırır.

Sonraki derse köprü

Bu derste alfabenin dört harfini daha tamamladık. Sonraki derste son harf grubuna geçiyoruz ve iki harfi ilk kez iki ayrı işte göreceksin. و ve ي kimi zaman ünsüzdür (w ve y), kimi zaman uzun ünlü (û ve î). Yanlarına sade bir h olan ه'yi ve ل ile alif birleşince ortaya çıkan, alfabede harf sayılmayan ama her metinde karşılaşacağın لا biçimini ekleyeceğiz.