Müzekker ve müennes: isimde cinsiyet

Kanca

Arapçada güneş dişil, ay ise erildir. الشَّمْسُ [aş-şams] «güneş» kelimesinden söz ederken هِيَ «o (kadın)» dersin, الْقَمَرُ [al-ḳamar] «ay» için هُوَ «o (erkek)». Göz, el, ayak ve kulak dişil; burun, ağız ve baş eril. Bir masa, bir araba, bir şehir: Arapçada her ismin bir cinsiyeti vardır ve bu cinsiyet, o isimle birlikte kullanılan sıfatı, zamiri ve fiili belirler.

Türk öğrenci için bu, dilin en yabancı yanlarından biridir: Türkçede hiçbir ismin cinsiyeti yoktur. Ama kural göründüğünden daha düzenlidir. Dişil isimlerin büyük çoğunluğu, Hazırlık'tan tanıdığın bir harfle, ة ile biter. Kalan dişilleri ise birkaç kural ve küçük bir liste kapsar. Bu derste o kuralları ve listeyi göreceksin.

Anlatım

İki cins

Arapçada isimler iki cinse ayrılır. Eril isme مُذَكَّرٌ [muẕakkar], dişil isme مُؤَنَّثٌ [muʾannas̱] denir. Osmanlıca dilbilgisi bu terimleri «müzekker» ve «müennes» olarak almıştır. Canlılarda cinsiyet doğaldır: رَجُلٌ «adam» eril, اِمْرَأَةٌ [imraʾa] «kadın» dişildir. Cansız şeylerde ise cinsiyet dilbilgiseldir: masanın, kitabın ya da güneşin kendisinde bir cinsiyet yoktur, ama ismin cinsiyeti vardır ve dil buna göre davranır.

Dişilin işaretleri

Bir ismin dişil olduğunu çoğu zaman sonu söyler. En yaygın işaret ة'dır ve dişil isimlerin büyük çoğunluğu onunla biter: سَيَّارَةٌ «araba», مَدْرَسَةٌ «okul», غُرْفَةٌ «oda», طَاوِلَةٌ «masa».

İki işaret daha vardır, ama çok daha seyrek görülür. Biri sonda alif ve hemzedir: صَحْرَاءُ [ṣaḥrâʾ] «çöl», Türkçedeki «sahra». Öteki sonda elif maksûradır: ذِكْرَى [ẕikrâ] «anı, hatıra», كُبْرَى [kubrâ] «en büyük» (dişil). Bu iki son, H.14'te gördüğün elif maksûranın ve H.13'teki hemzenin dilbilgisindeki işlerinden biridir.

İşaretsiz dişiller

Bazı dişil isimler hiçbir işaret taşımaz ve onları ezberlemek gerekir. Neyse ki bunlar birkaç gruba toplanır.

Doğal olarak dişil olan canlılar: أُمٌّ [umm] «anne», بِنْتٌ [bint] «kız», أُخْتٌ [uḫt] «kız kardeş». Bunların cinsiyeti anlamlarından bellidir.

Vücudun çift organları: عَيْنٌ [ʿayn] «göz», يَدٌ [yad] «el», رِجْلٌ [ricl] «ayak», أُذُنٌ [uẕun] «kulak». Tek olan organlar ise çoğunlukla eril kalır: رَأْسٌ «baş», أَنْفٌ «burun», فَمٌ «ağız».

Ülke ve şehir adlarının çoğu: مِصْرُ ، تُرْكِيَا ، الْقَاهِرَةُ ، بَيْرُوتُ. Bunlardan söz ederken هِيَ denir ve sıfatları dişil olur. Birkaç ülke adı, örneğin لُبْنَانُ ve الْعِرَاقُ, çoğunlukla eril kullanılır.

Küçük bir liste: شَمْسٌ «güneş», أَرْضٌ «yer, toprak», نَارٌ «ateş», دَارٌ «ev, yurt», حَرْبٌ «savaş», رِيحٌ «rüzgâr». Bu kelimeler dişildir ve bir kez öğrenildikten sonra kolay unutulmaz.

ة'li erkekler

Ters yönde de birkaç istisna var: ة ile bittiği hâlde eril olan kelimeler. Bunların çoğu erkek unvanları ve adlarıdır: خَلِيفَةٌ [ḫalîfa] «halife», حَمْزَةُ [ḥamza] ve طَلْحَةُ [ṭalḥa] gibi erkek adları. Bu kelimelerin cinsiyetini sonları değil anlamları belirler: bir halifeden söz ederken هُوَ denir.

Cinsiyeti ne değiştirir?

İsmin cinsiyeti, onunla uyuşan her şeyi değiştirir. Zamir: الْقَمَرُ؟ هُوَ هُنَاكَ ama الشَّمْسُ؟ هِيَ هُنَاكَ. Haber olan sıfat: الْقَمَرُ جَمِيلٌ ama الشَّمْسُ جَمِيلَةٌ. Bir sonraki derslerde sıfatın isme uyumunu ve fiilin özneye uyumunu ayrıntısıyla göreceksin; hepsinin temeli bu derstir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede ismin cinsiyeti yoktur ve bu, Arapça öğrenen bir Türk'ün en büyük alışkanlık değişikliğidir. Türkçede «güzel» kelimesi bir kadına da, bir erkeğe de, bir şehre de aynı söylenir. Arapçada her seferinde önce ismin cinsiyetine bakmak gerekir: رَجُلٌ جَمِيلٌ ama اِمْرَأَةٌ جَمِيلَةٌ ve مَدِينَةٌ جَمِيلَةٌ.

Türkçe, Arapçadan aldığı kelimelerde bu cinsiyetin izlerini taşır ama işlevini taşımaz. «Muallim» ile «muallime», «katip» ile «katibe», «müdür» ile «müdire» gibi çiftler Osmanlıcada kullanılıyordu ve bazıları hâlâ yaşar. Ama Türkçe bu çiftleri yalnız insanlar için kullandı; Arapçanın eşyalara ve kavramlara verdiği cinsiyeti hiç almadı. Türkçede «sahra» kelimesinin dişil olduğu bilgisi hiçbir işe yaramaz; Arapçada ise الصَّحْرَاءُ كَبِيرَةٌ «Çöl büyük» cümlesini kurmak için gereklidir.

Bu derste öğrendiğin kurallarla, karşılaştığın isimlerin büyük çoğunluğunun cinsiyetini doğru tahmin edebilirsin. Sonu ة ise dişil, değilse büyük ihtimalle eril; istisnalar da birkaç küçük grup. Kelime öğrenirken işaretsiz dişil isimleri bir kez not etmek, ileride pek çok uyum hatasını önler.

Örnekler

Her cümlede ismin cinsiyetini bul ve sıfatın ona nasıl uyduğuna bak.

Beşinci örnekteki زَرْقَاءُ «mavi», renk sıfatlarının dişil biçimidir ve sonu ـَاء ile biter; renkleri A1'in gündelik hayat modülünde ayrıntısıyla göreceksin. Yedinci örnekte de iki dişil yan yana: şehrin adı ve «şehir» kelimesinin kendisi.

Örnek diyalog

Zeynep, Beyrut'ta taksici Sâmir'le yeniden karşılaşıyor. Güneşli bir gün, deniz kenarında yürüyorlar.

Zeynep'in sorusu, sıfatın sonundaki ة'dan doğuyor: Sâmir güneş için قَوِيٌّ değil قَوِيَّةٌ dedi. Bu, Arapçada ismin cinsiyetini fark etmenin en doğal yoludur: ona uyan kelimeye bakmak. Sâmir'in son cümlesinde هِيَ zamiri de şehrin dişilliğini doğruluyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. سَيَّارَةٌ dişil (ة), قَمَرٌ eril, يَدٌ dişil (çift organ), صَحْرَاءُ dişil (ـَاء), دِمَشْقُ dişil (şehir adı).
2. الْعَيْنُ كَبِيرَةٌ (göz dişil, sıfat ة alır) ve الرَّأْسُ كَبِيرٌ (baş eril, sıfat ة almaz).
3. أَرْضٌ işaretsiz bir dişildir; sıfat dişil olmalı: الْأَرْضُ كَبِيرَةٌ [al-arḍu kabîra].
4. هُوَ. Halife kelimesi ة ile bitse de anlamı gereği erildir.

Özet kartı

1. Arapçada her ismin bir cinsiyeti vardır: müzekker (eril) ya da müennes (dişil).
2. Dişilin en yaygın işareti ة'dır; daha seyrek olarak ـَاء (صَحْرَاءُ) ve ـَى (ذِكْرَى).
3. İşaretsiz dişiller: doğal dişiller (أُمٌّ), çift organlar (عَيْنٌ ، يَدٌ), çoğu ülke ve şehir adı ve küçük bir liste (شَمْسٌ ، أَرْضٌ ، نَارٌ ، دَارٌ ، حَرْبٌ ، رِيحٌ).
4. Bazı ة'li kelimeler anlamları gereği erildir: خَلِيفَةٌ ، حَمْزَةُ.
5. İsmin cinsiyeti zamiri ve sıfatı belirler: الْقَمَرُ جَمِيلٌ ama الشَّمْسُ جَمِيلَةٌ.
6. Türkçede isim cinsiyeti yoktur; Osmanlıcadaki «muallime», «müdire» gibi çiftler yalnız insanlar içindi.

Sonraki derse köprü

Bu derste ismin cinsiyetini gördük; bir isim bir de belirli ya da belirsiz olur. Hazırlık'ta ال ile tenvinin birbirini dışladığını öğrendin. Sonraki derste bu bilgiyi dilbilgisine çeviriyoruz: bir ismin ne zaman belirli, ne zaman belirsiz olduğunu, özel adların neden ال almadan belirli sayıldığını ve Türkçedeki belirtme ekinin bu ayrımın neresinde durduğunu göreceksin.