Şahıs zamirleri

Kanca

Türkçede «O öğretmen» cümlesini duyan biri, öğretmenin kadın mı erkek mi olduğunu bilemez. Türkçenin «o»su ikisini de, hatta bir eşyayı da gösterir. Arapçada aynı cümleyi kurarken önce bir seçim yapmak zorundasın: هُوَ مُعَلِّمٌ [huwa muʿallim] bir erkek öğretmeni, هِيَ مُعَلِّمَةٌ [hiya muʿallima] bir kadın öğretmeni anlatır. «Sen» için de aynı seçim var: bir erkeğe أَنْتَ [anta], bir kadına أَنْتِ [anti].

A1.2'de bu zamirlerin birkaçını kullandın: أَنَا ile kendini tanıttın, أَنْتَ ve أَنْتِ ile soru sordun. Bu derste bütün tabloyu göreceksin. Arapçanın zamir sistemi Türkçeninkinden daha geniştir, ama mantığı basittir: Türkçenin sorduğu «kaç kişi?» sorusuna Arapça bir soru daha ekler, «kadın mı erkek mi?».

Anlatım

Tekil zamirler

Arapçada beş tekil şahıs zamiri vardır. «Ben» tektir; «sen» ve «o» ise konuşulan kişinin cinsiyetine göre ikiye ayrılır.

أَنْتَ ile أَنْتِ arasındaki tek fark son harekedir: üstün erkeğe, esre kadına. Durakta bu son hareke düşebilir ve iki kelime aynı [ant] gibi duyulur; bu yüzden cümle içinde ve dikkatli konuşmada son ünlüyü açıkça söylemek iyi bir alışkanlıktır.

Çoğul zamirler

Çoğulda da aynı mantık işler: «biz» tektir, «siz» ve «onlar» cinsiyete göre ikiye ayrılır.

Bir kural çok önemlidir: grupta tek bir erkek bile varsa erkek biçimi kullanılır. On kadınla bir erkekten oluşan bir gruba أَنْتُمْ, onlardan söz ederken هُمْ denir. Kadın biçimleri أَنْتُنَّ ve هُنَّ yalnız grubun tamamı kadınsa kullanılır. Gündelik konuşmada bu kadın biçimlerinin yerini çoğu zaman erkek biçimi alır; yazıda ve resmî dilde ise korunur.

Arapçada bunlardan başka bir de «ikiniz» ve «onlar ikisi» için ayrı zamirler vardır: أَنْتُمَا [antumâ], هُمَا [humâ]. Bu ikil (müsennâ) sistemi Türkçede yoktur ve A1'in sonunda kendi dersinde göreceksin.

«O» bir eşya da olabilir

Türkçede «o» insan için de eşya için de kullanılır. Arapçada da öyledir, ama eşyanın da bir cinsiyeti vardır ve zamir ona uyar. كِتَابٌ «kitap» erkek bir isimdir; ondan söz ederken هُوَ denir: الْكِتَابُ؟ هُوَ هُنَا [al-kitâb? huwa hunâ] «Kitap mı? O burada.» سَيَّارَةٌ «araba» ise ة ile biten dişil bir isimdir; ondan söz ederken هِيَ denir: السَّيَّارَةُ؟ هِيَ هُنَاكَ [as-sayyâra? hiya hunâk] «Araba mı? O orada.» İsimlerde cinsiyeti A1'in ikinci modülünde ayrıntısıyla göreceksin.

Zamir cümlenin öznesi

Şahıs zamirinin en sık işi, A1.2'de gördüğün türden cümlelerde özne olmaktır: هُوَ طَبِيبٌ [huwa ṭabîb] «O doktor», نَحْنُ مِنْ تُرْكِيَا [naḥnu min turkiyâ] «Biz Türkiye'deniz», هُمْ طُلَّابٌ [hum ṭullâb] «Onlar öğrenci». Bu cümlelerde «olmak» fiili yoktur ve zamir, Türkçedeki kişi ekinin işini görür.

Saygılı hitap

Türkçede saygı göstermek için tek bir kişiye «siz» denir. Arapçada bu alışkanlık yoktur: fuṣḥâda bir bakana da, bir öğretmene de, bir arkadaşa da أَنْتَ ya da أَنْتِ denir ve bu kaba sayılmaz. Saygı başka yollarla gösterilir: unvanla (يَا أُسْتَاذُ [yâ ustâẕ] «hocam»), kibar kalıplarla ya da حَضْرَتُكَ [ḥaḍratuk] «zatıâliniz» gibi bir hitapla. Bu son kelime Türkçedeki «hazret» ile aynı köktendir ve özellikle Mısır'da gündelik saygılı hitap olarak sık kullanılır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede altı şahıs zamiri vardır: ben, sen, o, biz, siz, onlar. Arapçada ise ikiller sayılmazsa on tane: tekilde beş, çoğulda beş. Aradaki dört fazlalık tamamen cinsiyetten gelir. Türkçe zamirlerde cinsiyet hiç yoktur; Arapçada «ben» ve «biz» dışındaki bütün zamirler cinsiyet taşır. Türk öğrencinin bu derste kazanacağı asıl alışkanlık, birine hitap etmeden ya da birinden söz etmeden önce cinsiyeti düşünmektir.

İkinci fark zamirin kullanımındadır. Türkçe fiil ve isim sonundaki ekler kişiyi zaten gösterdiği için zamiri çoğu zaman atlar: «Öğrenciyim», «Geliyorum». Arapçada fiil cümlesinde de zamir çoğu zaman atlanır, çünkü fiilin kendisi kişiyi gösterir; ama isim cümlesinde, A1.2'de gördüğün gibi, zamir söylenmek zorundadır. «Öğrenciyim» Arapçada أَنَا طَالِبٌ'tir; yalnız طَالِبٌ «bir öğrenci» demek olur.

Üçüncü fark saygıdadır ve Türk öğrencinin en kolay düştüğü tuzaktır. Türkçede yaşlı birine «sen» demek kabalıktır; Arapçada ise أَنْتُمْ ile tek bir kişiye hitap etmek, bazı kalıplaşmış dinî ve resmî ifadeler dışında, tuhaf duyulur. Türkçe «siz» alışkanlığını Arapçaya taşımamak, saygıyı da unvanla ve tonla göstermek gerekir.

Örnekler

Her cümlede zamirin cinsiyetini ve sayısını söyle, sonra cümleyi oku.

Yedinci örnekteki طَبِيبَاتٌ, طَبِيبَةٌ kelimesinin dişil çoğuludur; -ât ile kurulan bu düzenli çoğulu A1'in son modülünde göreceksin. Son örnekte حَضْرَتُكَ, tek bir kişiye «siz» der gibi saygılı bir hitap kurar, ama dilbilgisi olarak tekildir.

Örnek diyalog

Selim, Kahire'de Munâ'ya telefonundan bir fotoğraf gösteriyor: üniversite mezuniyet töreninden.

Munâ'nın «wa hiya?» sorusu Türkçeye tek kelimeyle çevrilemez: «Ya o?» dersek kadın olduğunu kaybederiz, bu yüzden çeviriye «kadın» kelimesini ekledik. Munâ'nın «antum» sorusu Selim'in bütün ailesini kapsar: ağabey ve kız kardeş birlikte, karma bir grup. Selim'in son cevabındaki «hum» da karma bir arkadaş grubunu gösteriyor; içinde tek bir erkek olması erkek biçimine yeter.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) هُوَ, (b) هِيَ, (c) هُوَ (كِتَابٌ eril bir isim), (d) هِيَ (سَيَّارَةٌ ة ile biten dişil bir isim).
2. أَنْتِ [anti]: مِنْ أَيْنَ أَنْتِ؟ [min ayna anti].
3. أَنْتُمْ [antum]. Grupta tek bir erkek bile varsa erkek ya da karma biçim kullanılır: أَنْتُمْ طُلَّابٌ؟
4. Tek kişiye yine أَنْتَ ya da أَنْتِ dersin; saygıyı يَا أُسْتَاذُ gibi bir unvanla ya da Mısır'da yaygın حَضْرَتُكَ hitabıyla gösterirsin.

Özet kartı

1. Tekil zamirler: أَنَا ben; أَنْتَ / أَنْتِ sen (erkek / kadın); هُوَ / هِيَ o (erkek / kadın).
2. Çoğul zamirler: نَحْنُ biz; أَنْتُمْ / أَنْتُنَّ siz; هُمْ / هُنَّ onlar.
3. Grupta tek bir erkek varsa erkek biçimi kullanılır; kadın biçimi yalnız tamamı kadın gruplar içindir.
4. «O» eşya için de kullanılır ve eşyanın cinsiyetine uyar: الْكِتَابُ هُوَ ، السَّيَّارَةُ هِيَ.
5. İsim cümlesinde zamir söylenir: أَنَا طَالِبٌ; «olmak» fiili yoktur.
6. Saygı için tek kişiye أَنْتُمْ denmez; unvan ve حَضْرَتُكَ gibi hitaplar kullanılır.

Sonraki derse köprü

Bu derste «Biz Türkiye'deniz» dedik ve hep مِنْ ile, «-den» edatıyla kurduk. Arapçanın bunu söylemenin daha kısa ve daha yaygın bir yolu var: milliyeti bir sıfatla söylemek, «Türk'üm» gibi. Sonraki derste ülke adlarına eklenen ve Türkçeye «Mısrî», «Şamî», «millî» gibi kelimelerle geçmiş olan nisbe ekini, -î'yi göreceksin; Selim'in kendini tanıtırken «ana turkiyy» demesini de orada.