Selam vermek ve almak

Kanca

Türkiye'de bir köy kahvesine girip «Selamünaleyküm» dediğinde, içeriden hep bir ağızdan «Aleykümselam» cevabı gelir. Türkçe bu iki kalıbı Arapçadan almış ve bir kelimeye kaynaştırmıştır. Arapçada ise bu iki ifade ayrı kelimelerden kurulur ve cümle olarak anlam taşır: اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ [as-salâmu ʿalaykum] «barış sizin üzerinize olsun», وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ [wa ʿalaykumu s-salâm] «barış sizin de üzerinize olsun».

Hazırlık boyunca harfleri ve sesleri öğrendin; şimdi onları bir cümleye dökme zamanı. Arapça konuşmanın ilk cümlesi selamdır, ve selamın bir kuralı vardır: verilen selam bir cevap ister, cevap da selamın kendisinden kısa olmamalıdır. Bu derste en sık selamları, cevaplarını ve günün saatine göre değişen kalıpları öğreneceksin.

Anlatım

Temel selam ve cevabı

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ Arap dünyasında en yaygın selamdır ve her ortamda kullanılabilir. Cevabı, aynı kelimelerin yer değiştirmiş ve başına «ve» eklenmiş hâlidir: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ. Selam bir kişiye verilse bile genellikle çoğul biçimle, عَلَيْكُمْ ile söylenir; bu hem bir nezaket alışkanlığıdır hem de kalıplaşmış bir kullanımdır.

Cevabı uzatmak bir incelik sayılır. Selamı veren yalnız «as-salâmu ʿalaykum» dediyse, cevap veren şöyle genişletebilir: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ [wa ʿalaykumu s-salâmu wa raḥmatu llâh] «barış ve Allah'ın rahmeti sizin üzerinize olsun». Daha da uzunu, sonuna وَبَرَكَاتُهُ [wa barakâtuh] «ve bereketleri» ekler. Arap toplumlarında yaygın bir adap, selama en az aynı uzunlukta, mümkünse daha uzun bir cevap vermektir.

Günün saatine göre

Sabah ve akşam için ayrı selamlar vardır ve her birinin kendine ait bir cevabı bulunur. Cevap, selamdaki «iyilik» kelimesini «ışık» kelimesiyle değiştirir.

Son satırdaki ifade «iyilik içinde sabaha çıkasın» demektir, yani Türkçedeki «iyi geceler». Cevabı «sen de iyiliğin ehlindensin» anlamına gelir. Bu kalıp karşıdakinin cinsiyetine göre değişir: bir kadına تُصْبِحِينَ [tuṣbiḥîna] denir ve cevapta أَنْتِ [anti] kullanılır.

Gündelik selamlar

مَرْحَبًا [marḥaban] ve أَهْلًا [ahlan], اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ'dan daha gündelik ve daha kısa selamlardır. Lübnan ve Suriye gibi ülkelerde pek çok kişi, özellikle günlük konuşmada, marḥaba'yı tercih eder. Bu selamlara genellikle aynı kelimeyle ya da بِكَ «sana» eklenerek karşılık verilir: مَرْحَبًا بِكَ [marḥaban bik], أَهْلًا بِكِ [ahlan biki]. «Bik» bir erkeğe, «biki» bir kadına söylenir.

أَهْلًا وَسَهْلًا [ahlan wa sahlan] ise «hoş geldin» demektir: biri seni evine, dükkânına ya da şehrine kabul ederken söyler. Cevabı أَهْلًا بِكَ ya da kısaca شُكْرًا'dır.

Vedalaşmak

Ayrılırken en sık söylenen ifade مَعَ السَّلَامَةِ [maʿa s-salâma] «esenlikle», yani «güle güle»dir. Bu da s-l-m kökünden gelir. Cevap olarak اللّٰهُ يُسَلِّمُكَ [allâhu yusallimuk] «Allah seni esenlikte tutsun» denir; yine aynı kök. Daha nötr bir veda ise إِلَى اللِّقَاءِ [ila l-liḳâʾ] «görüşmek üzere»dir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe, Arapça selamlaşma kalıplarını almış ama onları sesçe kaynaştırmış ve anlamlarını gölgede bırakmıştır. «Selamünaleyküm» Arapçada üç kelimedir (as-salâmu ʿalaykum) ve Türkçedeki ü sesi, Arapçadaki selamun'un hal ünlüsünden kalmıştır. «Aleykümselam» ise cevabın «ve»sini düşürmüş bir biçimidir: Arapçada cevap وَ ile başlar ve bu «ve» önemlidir, «senin de üzerine» anlamını taşır.

Türkçenin sabah selamı «günaydın» kendi kelimesidir, akşam selamı «iyi akşamlar» da öyle. Arapçada ise bu selamların cevabı kalıplaşmıştır ve selamın aynısı değildir: «ṣabâḥu l-ḫayr»a «ṣabâḥu l-ḫayr» diye karşılık verilmez, «ṣabâḥu n-nûr» denir. Türkçede «günaydın»a «günaydın» diye cevap vermek olağandır; Arapçada aynı kelimeyle cevap vermek anlaşılır ama kalıbı bilmeyen bir yabancıyı ele verir.

Bir fark daha: Türkçede «hoş geldin»e «hoş bulduk» diye karşılık verilir ve bu kalıp çok sıkı bir çifttir. Arapçada «ahlan wa sahlan»ın cevabı daha serbesttir: «ahlan bik», «ahlan wa sahlan bik» ya da yalnız «şukran» olabilir. Türk öğrencinin «hoş bulduk» gibi tek bir doğru cevap araması gerekmez.

Kökü tanımanın Türk öğrenciye kazandırdığı bir şey de var: s-l-m kökü Türkçede çok canlıdır. Selam, selamet, teslim, İslam, Müslüman, Selim, Selma: hepsi aynı «esenlik, teslimiyet» fikrinden gelir. «Maʿa s-salâma» dendiğinde Türk kulağı «selamet»i duyar ve anlamı neredeyse kendiliğinden yakalar.

Örnekler

Her selamı cevabıyla birlikte oku; kalıpları çift olarak ezberlemek en kolay yoldur.

Örnek diyalog

Zeynep Beyrut'ta oturduğu mahallenin fırınına akşam üstü uğruyor. Fırıncı Ebû Cûrc onu tanıyor.

Bu kısa sahnede dört selam çifti tamamlanıyor: akşam selamı ve cevabı, hoş geldin ve cevabı, veda ve cevabı, iyi geceler ve cevabı. Ebû Cûrc'un «yusallimuki» ve «tuṣbiḥîna» biçimleri bir kadına söylendiği için sonunda -i ve -îna taşıyor; Zeynep'in son cevabındaki «anta» ise bir erkeğe söylenmiş. «Al-ḥamdu lillâh» Arap dünyasında dinden bağımsız, herkesin kullandığı bir «çok şükür» kalıbıdır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. مَسَاءُ النُّورِ [masâʾu n-nûr]. Akşam selamına «ışık» kelimesiyle karşılık verilir.
2. وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ [wa ʿalaykumu s-salâmu wa raḥmatu llâh], istersen sonuna وَبَرَكَاتُهُ [wa barakâtuh] eklenir.
3. تُصْبِحِينَ عَلَى خَيْرٍ [tuṣbiḥîna ʿalâ ḫayr]. Arkadaşın sana erkeksen وَأَنْتَ مِنْ أَهْلِهِ, kadınsan وَأَنْتِ مِنْ أَهْلِهِ [wa anti min ahlih] diye cevap verir.
4. s-l-m kökü. Türkçede örneğin selam, selamet, teslim, İslam, Müslüman, Selim.

Özet kartı

1. اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ en yaygın selamdır; cevabı وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ, başında «ve» ile.
2. Selama en az aynı uzunlukta cevap vermek bir inceliktir: وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهُ eklenebilir.
3. Sabah ve akşam selamlarında «ḫayr»a «nûr» ile karşılık verilir: ṣabâḥu n-nûr, masâʾu n-nûr.
4. Gece vedası: تُصْبِحُ عَلَى خَيْرٍ, cevabı وَأَنْتَ مِنْ أَهْلِهِ.
5. Gündelik selamlar: مَرْحَبًا ، أَهْلًا, cevabı «bik» (erkeğe) ya da «biki» (kadına) ile.
6. Veda: مَعَ السَّلَامَةِ, cevabı اللّٰهُ يُسَلِّمُكَ; ikisi de s-l-m kökünden.

Sonraki derse köprü

Selamlaştın; sıradaki adım kendini tanıtmak. Sonraki derste adını, nereli olduğunu ve ne iş yaptığını söylemeyi öğreneceksin: اِسْمِي ile başlayan cümleyi, «memnun oldum» demenin iki kalıbını ve karşındakine adını sormanın erkeğe ve kadına göre değişen biçimlerini. H.20'de vasl elifiyle gördüğün «ma smuk» sorusu orada bir konuşmanın parçası olacak.