Yüzeyel Fasya

Açılış

Yeni insülin kullanmaya başlayan bir genç, hemşireden iğneyi nasıl yapacağını öğrenir. Hemşire karnının göbek yanındaki derisini başparmağı ile işaret parmağı arasında tutup hafifçe kaldırır ve kısa iğneyi bu kıvrımın içine batırır. Sonra ona her gün aynı noktaya değil, karnın farklı yerlerine sırayla yapmasını söyler. İnsülin kasa değil, derinin hemen altındaki yağlı katmana verilmelidir. Kasa giden insülin çok daha hızlı emilir ve kan şekerini beklenmedik biçimde düşürebilir. Tutulup kaldırılan kıvrım, deriyle birlikte bu yağlı katmanı alttaki kastan uzaklaştırır. Her gün kullanılan bu basit el hareketi, derinin altındaki katmanın yapısına dayanır.

Derinin hemen altındaki katman nelerden oluşur ve deriyi alta nasıl bağlar? Bu katman neden bölgeden bölgeye bu kadar farklıdır? Ve bir katmanın içindeki ince bir zar, sıvının nereye gideceğini nasıl belirler?

Bu derste ne olacak

Önce bu katmanın iki adını ve neden iki farklı adla anıldığını göreceğiz. Sonra katmanın yağ ve lif bileşenlerini, özellikle deriyi alta bağlayan ince lif demetlerini ele alacağız. Ardından katmanın avuç içinde, kafa derisinde ve topukta nasıl farklılaştığını açıklayacağız. Son olarak karnın alt bölümünde katmanın içindeki zarlı tabakayı ve bunun klinik sonuçlarını inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Aynı katmanın iki adı

Ders 05-02'de derinin üç katmanını sayarken en alttakine hipodermis demiştik. Yüzeyel fasya bu katmanın kendisidir. Deriyi anlatan kitaplar onu derinin en alt katı olarak hipodermis ya da deri altı dokusu adıyla anlatır. Fasyayı anlatan kitaplar ise aynı katmanı fasya sisteminin en dış bölgesi olarak yüzeyel fasya adıyla anar.

Ders 05-25'te gördüğümüz gibi Terminologia Anatomica bu katman için tela subcutanea adını kullanır. Bazı kaynaklar "yüzeyel fasya" adını yalnızca katmanın içindeki zarımsı lif tabakasına verir. Bu yüzden bir kitapta "yüzeyel fasya" sözcüğünü görünce, yazarın bütün yağlı katmanı mı yoksa onun içindeki ince bir zarı mı kastettiğine bakmak gerekir.

Yağ ve lif

Deri altı dokusunun hacminin büyük bölümünü yağ oluşturur. Yağ hücreleri, aralarından ince damarların geçtiği küçük kümeler hâlinde toplanır ve bu kümeleri ince bağ dokusu bölmeleri çevreler. Yağ ısıyı kötü iletir; bu yüzden katman vücut ısısının deri yüzeyinden kaybını yavaşlatır. Aynı zamanda dışarıdan gelen darbeyi yumuşatır ve vücudun en büyük enerji depolarından birini oluşturur. Yağın miktarı ve dağılımı kişiden kişiye, yaşa, cinsiyete ve beslenmeye göre büyük ölçüde değişir.

Yağ kümelerinin arasından deri bağları geçer. Bu lif demetleri dermisin alt yüzünden başlar, deri altı dokusunu dikey olarak geçer ve alttaki derin fasyaya tutunur. Deri bağlarının uzun ve seyrek olduğu yerlerde deri alttaki yapılar üzerinde rahatça kayar. Kısa ve sık oldukları yerlerde ise deri alta sıkıca bağlanır ve neredeyse hiç kımıldamaz.

Deri altı dokusu deriye giden ve deriden dönen damarları ve sinirleri de taşır. Ders 05-04'te parmak eklemlerinin üstündeki kıvrım çizgilerinin derinin alta sıkı tutunduğu hatlar olduğunu söylemiştik. Bu tutunmayı sağlayan, o hatlarda kısa ve sık dizilen deri bağlarıdır. Yüzde mimik kasları da bu katmanın içinde uzanır ve deriye doğrudan tutunur; boyundaki geniş ince kas, platysma, de deri altı dokusunun içindedir.

Bölgeden bölgeye farklı bir katman

Avuç içinde deri altı dokusu ince ve sıkıdır. Kısa ve kalın deri bağları avuç derisini alttaki sık bağ dokusu levhasına, aponeurosis palmaris'e, sıkıca bağlar. Bu yüzden bir nesneyi kavradığında avuç derisi alttaki yapılar üzerinde kaymaz ve tutuş sağlam kalır. El sırtında ise deri bağları gevşektir; deri alttaki tendonların üzerinde kolayca kayar ve el sırtında şişlik çabuk belirir.

Kafa derisinde deri altı dokusu sık bir bağ dokusudur. Bu katman deriyi alttaki geniş tendon levhasına, aponeurosis epicranialis'e, sıkıca bağlar ve kafa derisinin damarlarını taşır. Damarların duvarları bu sık dokuya yapışık olduğu için kesildiklerinde kolayca büzülemez. Kafa derisindeki küçük bir yaranın bile çok kanaması bu yüzdendir.

Topukta deri altı dokusu kalın bir yastık oluşturur. Yağ, sık lif bölmelerinin çevrelediği küçük odacıklar içinde toplanmıştır. Basınç geldiğinde odacıklar yağın yana kaçmasını sınırlar ve yük geniş bir alana yayılır. Buna karşılık göz kapaklarında, kulak kepçesinde ve erkek dış genital organlarında deri altı yağı ya hiç yoktur ya da çok azdır.

Karnın zarlı tabakası

Göbeğin altında, karın duvarının ön yüzünde deri altı dokusu iki tabakaya ayrılır. Yüzeydeki tabaka yağlıdır ve yağ tabakasının, panniculus adiposus'un, devamıdır. Derindeki tabaka ise yağı az, liften zengin ince bir zardır; buna zarlı tabaka, stratum membranosum, denir. Zarlı tabaka aşağıda uyluğa geçerken, kasık bağının, ligamentum inguinale'nin, biraz altında uyluğun derin fasyasına, fascia lata'ya, sıkıca yapışır.

Zarlı tabaka aşağıda ve içte dış genital organlara ve kasıkla makat arasındaki bölgeye devam eder. Bu sürekliliğin klinik bir sonucu vardır. Bir düşme ya da darbe sonucu idrar yolu peniste ya da makatın önünde yırtılırsa idrar, zarlı tabakanın altındaki aralığa sızabilir. Sızan idrar bu tabakanın altında yayılır ve uyluğa geçemez, çünkü zarlı tabaka kasık bağının altında uyluğun derin fasyasına yapışmıştır.

Sıvı bu yüzden yalnızca zarın kapladığı alanı doldurur: dış genital organlar şişer ve şişlik karnın ön duvarına doğru yukarı yükselir. Hekim, uyluklara uzanmayan bu şişlik dağılımından yırtığın yerini tahmin edebilir. Bir zarın nereye yapıştığı, altındaki sıvının nereye gidebileceğini doğrudan belirler.

Klinik bağ: deri altına iğne

İnsülin ve başka birçok ilaç bilerek deri altı dokusuna verilir. Bu katmanın kan damarı ağı kastakinden daha seyrektir; bu yüzden ilaç buradan yavaş ve düzenli emilir. Karın, uyluğun ön yüzü ve kolun arka yüzü, deri altı dokusunun yeterli kalınlıkta olduğu ve alttaki kasın deriden uzak durduğu yerlerdir. Zayıf kişilerde ve çocuklarda katman ince olduğu için, deriyi kıvırarak kaldırmak iğnenin kasa ulaşmasını önler.

Aynı noktaya sürekli iğne yapılırsa deri altı yağı orada kalınlaşır ve yumuşak bir şişlik oluşur. Bu bölgeye yapılan insülin düzensiz emilir ve kan şekeri dalgalanır. Hemşirenin iğne yerinin sırayla değiştirilmesini söylemesinin nedeni budur.

Kendin dene

Toparlayalım

• Yüzeyel fasya, derinin en alt katı olarak hipodermis diye de anılan katmandır; resmî adı tela subcutanea'dır.
• Katmanın büyük bölümü yağdır; yağ ısı kaybını yavaşlatır, darbeyi yumuşatır ve enerji depolar.
• Deri bağları, retinacula cutis, deriyi alttaki derin fasyaya bağlar; uzun ve seyrek olduklarında deri kayar, kısa ve sık olduklarında kaymaz.
• Avuç içinde deri aponeurosis palmaris'e sıkıca bağlanır; el sırtında gevşektir.
• Kafa derisinde sık deri altı dokusu deriyi aponeurosis epicranialis'e bağlar; damarlar büzülemediği için yaralar çok kanar.
• Topukta yağ, lif bölmeleriyle çevrili odacıklarda bir yastık oluşturur.
• Karnın alt bölümünde stratum membranosum kasık bağının altında fascia lata'ya yapışır; altına sızan idrar bu yüzden uyluğa geçemez.
• İnsülin deri altı dokusuna verilir; iğne yeri sırayla değiştirilmezse yağ kalınlaşır ve emilim bozulur.

Bu derste derinin hemen altındaki gevşek ve yağlı katmanı gördük. Bir sonraki derste deri bağlarının tutunduğu yere, kasları saran derin fasyaya ineceğiz: yağsız ve sık olan bu kılıfın liflerinin neden katmandan katmana farklı yönlerde dizildiğini ve esnemeyen bir kılıfın kasın kasılmasını toplardamarlar için nasıl bir pompaya çevirdiğini göreceğiz. Derin Fasya.