Yanık Yüzey Alanı Haritaları

Açılış

İki yaşında bir çocuk mutfakta masanın kenarına uzanır ve üzerine bir tencere kaynar su döker. Su başına, yüzüne, boynuna ve göğsünün ön yüzüne yayılır. Acil servise gelen iki hekim yanığın büyüklüğünü ayrı ayrı hesaplar. Birincisi yetişkinler için ezberlediği kuralı kullanır ve yanığın bedenin yüzde on ikisi kadar olduğunu söyler. İkincisi çocuklar için hazırlanmış bir tabloya bakar ve aynı yanığı yüzde on yedi olarak hesaplar. Aradaki fark küçük görünür, ama çocuğa ilk gün verilecek sıvının miktarı bu sayıyla hesaplanacaktır. Fark, iki yaşındaki bir çocuğun başının bedenine oranla bir yetişkininkinden çok daha büyük olmasından gelir.

Bir yanığın büyüklüğü neden santimetrekare ya da ağırlıkla değil, toplam deri yüzeyinin yüzdesiyle verilir? Yetişkinlerde kullanılan kolay kural nasıl çıkarılmıştır? Ve çocuklarda bu kural neden yanılır?

Bu derste ne olacak

Önce yanığın neden alanla ölçüldüğünü ve neden mutlak bir değer yerine toplam deri yüzeyinin yüzdesi olarak verildiğini göreceğiz. Sonra yetişkinlerde kullanılan dokuzlar kuralını ve küçük yanıklar için avuç yöntemini ele alacağız. Ardından bölgelerin paylarının çocukluktan yetişkinliğe neden değiştiğini ve bunu hesaba katan tabloyu açıklayacağız. Son olarak yanık alanının sıvı tedavisini nasıl belirlediğini ve alanın neden tek başına yeterli olmadığını inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Neden alan, neden yüzde

Ders 05-01'de derinin işlerinin büyük bölümünün yüzey üzerinden yürüdüğünü gördük. Vücut suyunun buharlaşarak kaybı, ısı kaybı ve mikroplara karşı engel, hepsi derinin yüzeyiyle ilgilidir. Bir yanıkta bu engelin kaybolan bölümü de bir yüzeydir. Bu yüzden yanığın vücuda yükü, yanığın hacmiyle ya da yanan dokunun ağırlığıyla değil, kapladığı alanla ölçülür.

Aynı santimetrekarelik bir yanık, bir bebeğe ve bir yetişkine aynı yükü bindirmez. Bebeğin toplam deri yüzeyi küçük olduğu için aynı alan onun derisinin çok daha büyük bir bölümünü oluşturur. Üstelik çocukların vücut ağırlığına göre deri yüzeyi yetişkinlerden büyüktür ve yüzeyden su ve ısı kaybına daha açıktırlar. Bu yüzden yanık, kişinin kendi toplam deri yüzeyinin yüzdesi olarak verilir. Yüzde, farklı boydaki insanları aynı ölçekte karşılaştırmayı sağlar.

Yanık yüzdesi hesaplanırken yalnızca kabarcıklı ve daha derin yanıklar sayılır. Ders 05-12'de gördüğümüz, yalnızca epidermis'i tutan kırmızı ama kabarcıksız yüzeysel yanıklar, güneş yanıklarının çoğu gibi, engeli ortadan kaldırmadığı için bu hesaba katılmaz.

Dokuzlar kuralı ve avuç yöntemi

Yetişkinlerde yanık alanı en sık dokuzlar kuralıyla tahmin edilir. Amerikalı hekimler Pulaski ve Tennison bu kuralı 1940'ların sonunda önerdiler; İskoç cerrah Alexander Wallace 1951'de yayımladığı yazıyla kuralın yaygınlaşmasını sağladı. Kurala göre baş ve boyun, regio capitis ve regio cervicalis, toplam yüzeyin yaklaşık yüzde dokuzunu oluşturur. Her bir kol, membrum superius, yüzde dokuz; gövdenin, truncus, ön ve arka yüzleri ayrı ayrı yüzde on sekiz; her bir bacak, membrum inferius, yüzde on sekizdir. Dış genital bölge ve makat çevresi, regio perinealis, kalan yüzde biri oluşturur.

Kural, bedenin bölgelerini akılda kalan katlara yuvarlar. Bölgelerin gerçek payları kişiden kişiye biraz değişir ve kural, yetişkin oranlarına göre kurulmuştur. Acil koşullarda hızlı bir tahmin verir, ama kesin bir ölçüm değildir.

Küçük ya da dağınık yanıklar için avuç yöntemi kullanılır. Hastanın kendi elinin avuç yüzü, parmaklarıyla birlikte, palma manus, toplam vücut yüzeyinin yaklaşık yüzde biri kadardır. Hekim yanık alanını hastanın kendi avucu kadar parçalara bölerek sayar. Ölçü hastanın kendi elinden alındığı için yöntem çocuklarda da kullanılabilir.

Bölgelerin payı yaşla değişir

Yeni doğan bir bebeğin başı, bedenine göre çok büyüktür ve bacakları kısadır. Çocuk büyüdükçe bacaklar başa göre çok daha hızlı uzar ve baş, bedenin giderek daha küçük bir bölümünü oluşturur. Bu yüzden bölgelerin toplam deri yüzeyindeki payları yaşla değişir. Bebekte başın payı yaklaşık yüzde on dokuz iken, yetişkinde yaklaşık yüzde yediye iner. Bacakların payı ise aynı dönemde artar.

Amerikalı cerrahlar Charles Lund ve Newton Browder 1944'te, yaş gruplarına göre başın, uyluğun ve bacağın payını ayrı ayrı veren bir tablo yayımladılar. Tablo bedeni çok sayıda küçük bölgeye ayırır ve yaşla değişen üç bölgenin değerlerini doğumdan yetişkinliğe kadar sıralar. Açılıştaki çocukta dokuzlar kuralı başın payını yetişkin değeriyle hesapladığı için yanığı küçük göstermiş, Lund–Browder tablosu ise doğru yaşın değerini kullanmıştır. Bu yüzden çocuklarda ve mümkün olduğunda yetişkinlerde de bu tablo tercih edilir.

Klinik bağ: alan ve sıvı

Geniş bir yanıkta yanık dokudaki kılcal damarlardan çok miktarda sıvı dokuya ve yanık yüzeyden dışarı kaçar. Tedavi edilmezse dolaşan kan hacmi azalır ve hasta şoka girer. Bu yüzden yetişkinde yaklaşık yüzde yirmiyi, çocukta daha düşük bir eşiği aşan yanıklarda damardan planlı sıvı verilir. Verilecek sıvının miktarı, hastanın ağırlığı ve yanık yüzdesi kullanılarak hesaplanır.

Bu hesapta en yaygın kullanılan formül, Amerikalı cerrah Charles Baxter'ın 1968'de yayımladığı ve tanımlandığı hastanenin adıyla Parkland formülü diye anılan yöntemdir. Formüle göre ilk yirmi dört saatte verilecek sıvı, kilogram başına dört mililitrenin yanık yüzdesiyle çarpımıdır ve bunun yarısı ilk sekiz saatte verilir. Yetmiş kiloluk bir yetişkinde yüzde otuzluk bir yanık için bu, ilk gün yaklaşık sekiz buçuk litre sıvı demektir. Formül bir başlangıç noktasıdır; hekimler verdikleri sıvıyı hastanın idrar miktarına bakarak saat saat ayarlar.

Yanık yüzdesindeki bir yanılgı doğrudan sıvı miktarına geçer. Açılıştaki çocukta yüzde on iki ile on yedi arasındaki fark, ilk günkü sıvının yaklaşık yüzde otuz az hesaplanması anlamına gelir. Yanığın alanı ise tek ölçü değildir. Ders 05-12'de gördüğümüz derinlik, yanığın yüzde, ellerde, eklemlerde ya da genital bölgede olması, soluma yolunun yanığı ve hastanın yaşı, aynı yüzdedeki iki yanığı çok farklı kılabilir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Yanık alanla ölçülür, çünkü derinin engel, su ve ısı işlevleri yüzey üzerinden yürür.
• Alan kişinin toplam deri yüzeyinin yüzdesi olarak verilir; yalnızca epidermis'i tutan yüzeysel yanıklar hesaba katılmaz.
• Dokuzlar kuralında baş ve boyun yüzde dokuz, her kol dokuz, gövdenin ön ve arkası on sekizer, her bacak on sekiz, regio perinealis yüzde birdir; Wallace 1951'de yaygınlaştırdı.
• Hastanın palma manus'u, parmaklarıyla birlikte, toplam yüzeyin yaklaşık yüzde biridir.
• Başın payı bebekte yaklaşık yüzde on dokuz, yetişkinde yaklaşık yüzde yedidir; Lund ve Browder 1944'te yaşa göre değerler veren tabloyu yayımladı.
• Baxter'ın 1968'de yayımladığı Parkland formülü ilk gün sıvısını ağırlık ve yanık yüzdesiyle hesaplar; yanık yüzdesindeki hata doğrudan sıvı miktarına geçer.
• Alan tek ölçü değildir; derinlik, bölge, soluma yolu yanığı ve yaş aynı yüzdedeki yanıkları farklı kılar.

Bu derste derinin yüzeyini oran olarak gösteren haritayı gördük. Bir sonraki derste yer gösteren bir haritaya geçeceğiz: uzun süre yatan ya da oturan bir insanda basınç yaralarının neden belirli noktalarda açıldığını, altta sert bir kemik çıkıntısı, üstte ince bir yumuşak katman ve o duruşta taşınan yükün aynı yerde nasıl buluştuğunu ve hasarın neden çoğu zaman deride değil en derinde başladığını göreceğiz. Basınç Yaralanmalarında Anatomik Risk Noktaları.