Vertebral Kolonun Genel Haritası

Açılış

On iki yaşındaki bir kızın okuldaki sağlık taramasında hemşire, çocuğun arkasına geçer ve ondan dizlerini kırmadan öne eğilip ellerini ayak parmaklarına doğru sarkıtmasını ister. Hemşire, sırtın iki yanını yukarıdan aşağı gözüyle karşılaştırır: kızın sırtının sağ yanı, kaburgaların hizasında, sol yanından belirgin biçimde yüksek durmaktadır. Hemşire aileye bir ortopedi hekimine başvurmalarını söyler. Hekimin istediği grafide, arkadan bakıldığında dümdüz olması gereken omurganın sağa doğru bir S harfi çizdiği görülür. Anne şaşırır, çünkü kızının omurgasının yandan bakıldığında hep kavisli olduğunu, öyle olması gerektiğini bilmektedir. Hangi kavis olağan, hangisi değildir? Ve neden omurga tek bir düz çubuk değil de birbirine eklemlenmiş onlarca parçadan oluşur?

Omurga neden çok parçalıdır ve bu parçalar neden aşağı indikçe büyür? Omurganın bölgeleri birbirinden nasıl ayrılır? Ve omurga yandan bakınca neden kavislidir de arkadan bakınca düz olmalıdır?

Bu derste ne olacak

Önce omurganın neden çok parçalı olduğunu kafatasıyla karşılaştırarak soracağız. Sonra omurların aşağı indikçe neden büyüdüğünü göreceğiz. Ardından bölgeleri, taşıma ile hareket arasındaki bir seçim olarak okuyacağız. Sonra omurganın yandan bakınca neden kavisli olduğunu kuracak ve açılıştaki kıza döneceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Aynı çözüm, iki ayrı sebep

Kafatası da omurga da çok sayıda parçadan oluşur, ama sebepleri birbirinin tersidir. Ders 06-23'te kafatasının, içindeki beyin büyüdüğü ve kemik içeriden büyüyemediği için parçalı olduğunu görmüştük; kafatası parçaları büyüyebilmek için ayrıdır ve büyüme bitince süturları yavaş yavaş kaynaşır. Omurganın parçaları ise birbirine göre hareket edebilmek için ayrıdır. Omurga hem başı ve gövdeyi taşımalı hem eğilip bükülüp dönebilmelidir; tek parça bir çubuk yükü taşır ama kıpırdamaz. İskeletin taşıma ile hareketi bölünerek uzlaştırması, omurgada en açık hâlini alır. Hareket ihtiyacı hiç bitmediği için omurganın bölünmesi de kalıcıdır.

Erişkin omurgası çoğunlukla yedi boyun omuru, on iki göğüs omuru, beş bel omuru, beş omurun kaynaşmasıyla oluşan sakrum ve en altta birkaç küçük omurun birleşmesiyle oluşan kuyruk sokumu kemiğinden, os coccygis, oluşur. Bu sayılarda kişiden kişiye küçük farklar olabilir.

Aşağı indikçe neden büyür

Omurgaya yukarıdan aşağı bakıldığında boyundaki omurların küçük, bele doğru gidildikçe belirgin biçimde büyük olduğu görülür. Her omur kendisinden yukarıdaki her şeyi taşır: en üstteki omur yalnızca başı, bel bölgesindeki bir omur ise başı, kolları ve gövdenin üst bölümünü taşır. Yük aşağı indikçe birikir ve omurlar da onunla birlikte büyür.

Ders 06-05'te kemik uçlarının neden geniş olduğunu açıklarken kullandığımız ilke burada da geçerlidir: aynı kuvvet daha geniş bir alana yayıldığında birim alana düşen yük azalır. Bel omurlarının iri gövdeleri, artan yükü geniş bir yüzeye dağıtır. Omurgaya boydan boya bakmak, yükün yukarıdan aşağı nasıl biriktiğini okumaktır.

Bölgeler: taşıma ile hareket arasında

Omurga baştan sona aynı işi yapmaz ve bölgeleri tek bir ölçek üzerinde okunabilir. Boyun bölgesi en az yükü, yalnızca başı taşır; buna karşılık ondan en çok hareket beklenir, çünkü baş bakmak için her yöne dönmelidir. Boyun omurları küçük, eklemleri serbesttir. Göğüs bölgesinde omurlara kaburgalar bağlanır; kaburgalar yükü paylaşır ve hareketi sınırlar, bu bölge kararlılıktan yanadır. Bel bölgesi en çok yükü taşır; omurları en iridir, öne ve arkaya eğilmeye izin verir ama dönmeyi kısıtlar. Bölgeler, taşıma ile hareket arasındaki bir seçimin farklı noktalarıdır: yukarıda hareket, aşağıda taşıma baskındır.

Kuralın en açık kanıtı, kuralın çalışmadığı yerdedir. Omurganın alt ucunda, bütün yükün kalçaya aktarıldığı yerde, omurlar ayrı ayrı durmaz; kaynaşarak tek bir kemik, sakrum, olurlar. Orada istenen şey hareket değil, yükü sağlam bir köprüyle kalçaya geçirmektir. Omurga hareket için bölünmüştür; hareketin istenmediği yerde bölünme ortadan kalkar.

Omurganın en üstünde ise tersi olur. Ders 06-26'da başın kafatası ile ilk omur arasındaki eklemde öne arkaya eğildiğini, dönmenin ise bir basamak aşağıya bırakıldığını görmüştük. O basamak, boyun bölgesinin en üstündeki iki özel omurdur.

Neden yandan kavisli

Omurgaya yandan bakıldığında düz bir sütun değil, dört kavis görülür. Boyunda ve belde omurga öne doğru kavislidir, lordosis; göğüste ve sakrumda arkaya doğru kavislidir, kyphosis. Kavisli bir sütun, düz bir sütundan farklı çalışır. Düz bir sütun yükü doğrudan aktarır ve her adımda gelen sarsıntı olduğu gibi yukarı, başa çıkar. Kavisli bir sütun ise her yükte biraz esneyip geri gelir; bir yay gibi sarsıntının bir bölümünü soğurur.

Bu kavislerin hepsi doğuştan yoktur. Yenidoğanın omurgası, göğüs ve sakrum kavislerine karşılık gelen tek bir büyük arka kavis çizer. Bebek başını tutmaya başladığında boyunda, oturup ayağa kalkıp yürümeye başladığında belde öne doğru kavisler gelişir. Kavisler bir planın değil, gelen yükün ve kazanılan duruşun sonucudur.

Klinik bağ: arkadan bakınca düz

Açılıştaki kıza dönelim. Yandan bakıldığında görülen dört kavis olağandır ve gereklidir. Arkadan bakıldığında ise omurga dümdüz bir çizgi boyunca uzanmalıdır. Omurganın yana doğru eğrilmesine scoliosis denir. Ergenlik çağında, çoğu zaman belirgin bir neden olmadan ortaya çıkan bu eğrilik kızlarda erkeklerden daha sık görülür ve hızlı büyüme yıllarında ilerleyebilir.

Bu eğrilik yalnızca yana bükülme değildir; omurlar aynı zamanda kendi eksenleri etrafında döner. Göğüs bölgesindeki omurlar dönerken onlara bağlı kaburgaları da döndürür ve bir yandaki kaburgalar sırtta geriye doğru çıkıntı yapar. Hemşirenin kızı öne eğerek baktığı şey budur: öne eğilince bu kaburga çıkıntısı belirginleşir ve sırtın iki yanı arasındaki fark ortaya çıkar. Hekim grafide eğriliğin açısını ölçer ve çocuğun daha ne kadar büyüyeceğini göz önüne alarak izleme, korse ya da ameliyat arasında bir karar verir. Büyüme bittiğinde hafif eğriliklerin çoğu ilerlemez.

Kendin dene

Toparlayalım

• Kafatası büyümek için, omurga hareket etmek için parçalıdır; omurganın bölünmesi bu yüzden kalıcıdır.
• Erişkin columna vertebralis'i çoğunlukla yedi boyun, on iki göğüs, beş bel omuru, os sacrum ve os coccygis'ten oluşur.
• Her omur kendisinden yukarıdaki her şeyi taşır; omurlar aşağı indikçe büyür ve yükü daha geniş bir yüzeye yayar.
• Boyun hareketten, göğüs kaburgalarla kararlılıktan, bel taşımadan yanadır.
• Hareketin istenmediği alt uçta omurlar kaynaşarak sakrumu kurar.
• Yandan bakınca boyun ve belde lordosis, göğüs ve sakrumda kyphosis vardır; kavisler omurganın yay gibi çalışmasını sağlar.
• Doğumda tek bir arka kavis vardır; boyun ve bel kavisleri baş tutma, oturma ve yürüme ile gelişir.
• Arkadan bakınca omurga düz olmalıdır; yana eğrilme olan scoliosis omurların dönmesiyle birlikte kaburga çıkıntısı yapar.

Bu derste omurganın bütününe baktık. Bir sonraki derste tek bir omura iniyoruz ve ondan üç şeyin birden istendiğini göreceğiz: yükü taşıması, içinden geçen omuriliği koruması ve komşularıyla eklem yapıp hareketi mümkün kılması. Taşımak dolu malzeme, korumak ise kapalı bir boşluk ister; bu iki isteğin bir omurda nasıl yan yana konduğunu soracağız. Tipik Vertebra.