Venöz Kapakçıklar

Açılış

İngiliz hekim William Harvey 1628'de yayımladığı De motu cordis adlı kitabında, bir kişinin kolunu bağlayıp ön kolundaki venlere parmağıyla bastırarak basit bir deney anlattı. Venin bir bölümünü parmağıyla boşalttığında, kan o bölüme yalnızca elden gelen taraftan dolabiliyor, dirsek tarafından geriye dolamıyordu. Harvey bundan, venlerdeki küçük kapakların kanın yalnızca kalbe doğru akmasına izin verdiği sonucunu çıkardı. Bu gözlem, kanın bedende bir devre içinde dolaştığını gösteren kanıtlardan biri oldu.

Kas ya da sinir taşımayan ince bir ven katlantısı, kanın yönünü nasıl belirleyebilir? Kapakçıklar neden bacakta sık, gövdede seyrek, bazı venlerde hiç yoktur? Ve kapakçıkların yokluğu, bir tümörün omurgaya yayılmasına nasıl yol açabilir?

Bu derste ne olacak

Önce bir ven kapakçığının yapısını, iki yarım ay biçimli yaprakçığını ve arkalarındaki cepleri tanıyacağız. Sonra kapakçığın sinir ya da kas olmadan, yalnızca kanın yönüyle nasıl açılıp kapandığını göreceğiz. Ardından kapakçıkların bedende nerede yoğunlaştığını ve hangi venlerde hiç bulunmadığını adlarıyla sayacağız. Son olarak kapakçıklarla ilgili üç klinik tabloyu ele alacağız: derin ven trombozunun kapakçık ceplerinde başlaması, pıhtının kapakçıkları bozmasıyla gelişen trombüs sonrası sendrom ve kapakçıksız omurga ven ağının tümör yayılımındaki rolü.

Sıfır noktası

Mekanizma

Yapı: iki yaprakçık ve arkalarındaki cepler

Ven kapakçığı, damar duvarının en iç katmanı olan tunica intima'nın lümene doğru yaptığı bir katlantıdır. Çoğu kapakçık iki yarım ay biçimli yaprakçıktan oluşur. Her yaprakçığın içinde ince bir bağ dokusu çekirdeği, bu çekirdekte elastik ve kollajen lifler bulunur; iki yüzü de endotelle örtülüdür. Yaprakçıkların serbest kenarları kalbe doğru bakar.

Her yaprakçığın arkasında, ven duvarı ile yaprakçık arasında küçük bir cep kalır: kapakçık sinüsü (sinus valvulae). Bu bölgede ven duvarı hafifçe genişler; kapakçığın bulunduğu yer, ven dolduğunda deri altından küçük bir düğüm gibi görülebilir. Kapakçıkta kas ya da sinir yoktur; hareketini sağlayan hiçbir etken madde ya da sinyal gerekmez.

Kapakçık nasıl çalışır

Kan kalbe doğru aktığında yaprakçıkları ven duvarına doğru iter ve kapakçık açık kalır; yaprakçıklar akışa neredeyse hiç direnç göstermez. Kan geri akmaya başladığında ise kapakçık sinüslerine dolar. Dolan sinüsler yaprakçıkları lümenin ortasına doğru iter ve iki yaprakçığın serbest kenarları birbirine değerek lümeni kapatır.

Bu yüzden kapakçığı kapatan kuvvet, geri akan kanın kendisidir. Geri akış ne kadar güçlüyse kapakçık o kadar sıkı kapanır. İki yaprakçığın ortada buluşması, yuvarlak bir lümeni tek bir kapaktan daha güvenli biçimde kapatır. Bu edilgen düzenek, Ders 09-13'te gördüğümüz kas pompasının her gevşeme evresinde kanın geri kaçmasını önler.

Nerede yoğunlaşır, nerede yoktur

Kapakçıklar yer çekimine karşı en uzun yolu kat eden venlerde en sıktır. Bacak venlerinde kol venlerinden daha çok, bacağın alt kısmında uyluktan daha çok kapakçık bulunur. Vena saphena magna boyunca genellikle 10–12 kapakçık vardır ve bunların çoğu baldır bölümündedir. Derin venlerde, örneğin vena tibialis posterior'da, kapakçıklar birkaç santimetrede bir dizilir. Kol venlerinde de kapakçıklar bulunur ama daha seyrektir; kol çoğu zaman kalp hizasına yakın durduğu için kanın yer çekimine karşı kat ettiği yol daha kısadır.

Bazı venlerde ise kapakçık yoktur. Vena cava superior ve inferior, karın organlarının kanını karaciğere taşıyan vena portae hepatis ve dalları, beyni saran sert zarın içindeki ven sinüsleri (sinus durae matris) ve omurganın çevresindeki ven ağı (plexus venosus vertebralis) kapakçıksızdır. Bu venlerde kan, o andaki basınç farkına göre her iki yöne de akabilir.

Klinik bağ: kapakçık cepleri, bozulmuş kapakçıklar ve kapakçıksız ağ

Kapakçık sinüslerinde kan, lümenin ortasına göre daha yavaş döner. Uzun süreli hareketsizlikte bu ceplerde akış neredeyse durur ve derin ven trombozu çoğunlukla burada, bir kapakçığın arkasında başlar. Pıhtı kapakçık cebinden lümene doğru büyür ve venin boyunca uzayabilir.

Varislerde yetmezlik çoğunlukla belirli bir kapakçıkta başlar. Vena saphena magna'nın kasıkta vena femoralis'e katıldığı noktada, safenofemoral bileşkede, bir uç kapakçık bulunur. Bu kapakçık yetersiz kaldığında derin venin basıncı yüzeyel vene geçer ve alttaki kapakçıklar sırayla zorlanır. Klinikte kullanılan Trendelenburg testi bu mantığa dayanır: hasta yatarken bacak kaldırılıp venler boşaltılır, uyluğun üst kısmı bir turnikeyle sıkılır ve hasta ayağa kalkar. Turnike açıldığında venler yukarıdan hızla doluyorsa, kasıktaki uç kapakçık kanı durduramıyor demektir.

Pıhtı çözülse bile kapakçıklar çoğu zaman zarar görür: yaprakçıklar kalınlaşır, kısalır ya da ven duvarına yapışır. Bozulan kapakçıklar artık geri akışı engelleyemez ve bacağın alt kısmında ven basıncı sürekli yüksek kalır. Aylar ve yıllar içinde bacakta şişlik, ağrı, deri renginde koyulaşma ve ayak bileği çevresinde yaralar gelişir; bu tabloya trombüs sonrası sendrom denir.

Omurganın çevresindeki kapakçıksız ven ağı ise başka bir soruna zemin hazırlar. Bu ağ, pelvisteki venlerle ve karın içi venlerle bağlantılıdır. Öksürme ya da ıkınma karın içi basıncı artırdığında, pelvis venlerindeki kan kapakçık engeliyle karşılaşmadan omurga venlerine akabilir. Prostat kanserinin kemik yayılımında omurların, özellikle bel omurlarının sık tutulmasını açıklayan yollardan biri bu kapakçıksız ağdır.

Kendin dene

Toparlayalım

• Ven kapakçığı tunica intima'nın iki yaprakçıklı katlantısıdır; yaprakçıkların arkasında kapakçık sinüsleri bulunur.
• Kapakçıkta kas ve sinir yoktur; kalbe doğru akış açar, geri akan kan sinüsleri doldurarak kapatır.
• Kapakçıklar bacakta, özellikle baldırda en sıktır; vena saphena magna genellikle 10–12 kapakçık taşır.
• Venae cavae, vena portae hepatis, beyin ven sinüsleri ve plexus venosus vertebralis kapakçıksızdır.
• Derin ven trombozu sıklıkla kapakçık sinüslerinde, yavaşlayan akışta başlar.
• Pıhtının bozduğu kapakçıklar trombüs sonrası sendroma yol açar.
• Kapakçıksız omurga ven ağı, prostat kanserinin omurlara yayılmasında bir yol oluşturur.

Bu derste kapakçıksız venlerden birine, karın organlarının kanını karaciğere taşıyan kapı venine değindik. Bu ven, kanı iki kapiller yatak arasında taşıyan özel bir düzenin parçasıdır: kan bir organın kapillerlerinden çıkıp kalbe dönmeden önce ikinci bir organın kapillerlerine girer. Bu düzene ve bedendeki örneklerine bir sonraki derste bakacağız. Portal Sistemler.