Venöz Drenaj ve Termoregülasyon Ağı

Açılış

Kışın otobüs durağında bekleyen genç bir kadının parmakları birden bembeyaz kesilir. Birkaç dakika sonra parmak uçları mora döner, içeri girip ısındığında ise kıpkırmızı olur ve zonklayarak sızlar. Fransız hekim Maurice Raynaud 1862'de bu renk değişimlerini tanımlamıştı. Soğukta parmakları besleyen küçük atardamarlar aşırı daralır; kan akımı neredeyse durur, sonra yavaşça ve ardından taşarcasına geri döner. Bu tablo, derinin damarlarının yalnızca deriyi beslemek için değil, vücudun ısısını ayarlamak için de çalıştığını gösterir. Deriye ne kadar kan geleceği ve bu kanın deriden hangi yollarla döneceği, vücudun ne kadar ısı kaybedeceğini belirler.

Deriden dönen kan hangi toplardamar ağlarından geçer? Deri, ısı kaybını damarlarıyla nasıl ayarlar? Ve bu ayar bozulduğunda hangi sorunlar ortaya çıkar?

Bu derste ne olacak

Önce derinin toplardamar ağlarını ve deri altı dokusundaki yüzeyel toplardamarları göreceğiz. Sonra deriye gelen kan akımının ısı düzenlemesi için nasıl artırılıp azaltıldığını ele alacağız. Ardından kılcal ağı atlayan atardamar–toplardamar bağlantılarını ve kol ve bacaklarda ısıyı geri kazanan karşı akım düzenini açıklayacağız. Son olarak Raynaud olayını, soğuk parmaklardaki kendiliğinden ısınmayı ve atardamar–toplardamar bağlantılarından gelişen ağrılı bir tümörü inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Dönüş yolu

Ders 05-19'da atardamarların dermiste iki düzlemde ağ oluşturduğunu gördük. Toplardamarlar da benzer düzlemlerde toplanır. Papillaların kılcal ilmeklerinden dönen kan, epidermisin hemen altında birkaç kat hâlinde uzanan geniş bir toplardamar ağına dökülür. Bu yüzeysel ağ ince duvarlı, geniş ve çok sayıda damardan oluşur; bu yüzden içinde önemli miktarda kan tutabilir. Kan buradan dikey toplardamarlarla dermisin derinindeki ağa, oradan da deri altı dokusundaki toplardamarlara iner.

Deri altı dokusunda büyük yüzeyel toplardamarlar ilerler. El sırtında toplardamarlar bir ağ, rete venosum dorsale manus, oluşturur; bu ağdan kolun dış yanında vena cephalica, iç yanında vena basilica yukarı çıkar. Yüzeyel toplardamarlar derin toplardamarlara kasların arasından geçen bağlantı damarlarıyla açılır. Bu damarların içindeki kapakçıklar kanın yalnızca yüzeyelden derine doğru akmasına izin verir.

Kan akımıyla ısı ayarı

Deriye gelen kan miktarı, vücudun ısı ihtiyacına göre çok geniş bir aralıkta değişir. Sıcakta derinin küçük atardamarları genişler; yüzeysel toplardamar ağı dolar ve bol kan deri yüzeyine yakın ve yavaş akar. Bu kanın ısısı deriden çevreye verilir, Ders 05-15'te gördüğümüz terin buharlaşmasıyla birlikte vücut serinler. Soğukta ise aynı atardamarlar daralır, deriye daha az kan gelir ve deri, alttaki dokuları saran bir yalıtım katmanı gibi çalışır.

Bu damarları sempatik sinirler yönetir. Ders 05-18'de gördüğümüz sempatik lifler burada damar duvarındaki düz kasları kasarak damarı daraltır. Kıllı deride sıcağa karşı damarların genişlemesi yalnızca bu kasılmanın gevşemesiyle değil, sinirlerden salınan başka maddelerin etkin olarak damarı genişletmesiyle de olur.

Kestirmeler ve karşı akım

Parmakların ucunda, avuç içinde, ayak tabanında, kulak kepçesinde, burunda ve dudaklarda çok sayıda atardamar–toplardamar bağlantısı bulunur. Bu kısa damarların kalın bir düz kas duvarı vardır. Bağlantı açıldığında kan kılcal ağa uğramadan doğrudan yüzeysel toplardamar ağına geçer ve bölgeye çok fazla sıcak kan gelir; kapandığında ise bu yol tamamen kesilir. Bu bölgeler, geniş yüzeyleri ve bol bağlantılarıyla vücudun ısı verme musluğu gibi çalışır.

Kol ve bacaklarda derin atardamarlara eşlik eden toplardamarlar, venae comitantes, atardamarın hemen yanında ters yönde akar. Soğukta kan deriden çok bu derin toplardamarlarla döner. Uzvun ucuna giden sıcak atardamar kanı, yanındaki soğuk toplardamar kanına ısısını verir; böylece ısı gövdeye geri taşınır ve uzvun ucundan daha az kaybedilir. Sıcakta ise kan yüzeyel toplardamarlarla döner ve bu ısı geri kazanımı azalır.

Klinik bağ: Raynaud, soğukta ısınma ve glomus tümörü

Raynaud olayında soğuk ya da duygusal gerilim parmak atardamarlarında aşırı bir daralmaya yol açar. Önce kan akımı kesilir ve parmak beyazlar; sonra kalan kanın oksijeni tükenir ve parmak morarır; ısınınca damarlar birden açılır ve parmak kızarır. Olay çoğu kişide başka bir hastalık olmadan görülür; ancak bazı bağ dokusu hastalıklarının ilk belirtisi de olabilir, bu yüzden hekimler tırnak kıvrımındaki kılcal damarları inceleyebilir.

Thomas Lewis 1930'da parmaklarını buzlu suya daldıran deneklerde ilginç bir tepki gözlemledi. Parmak ısısı önce düşüyor, sonra damarların birden genişlemesiyle yükseliyor ve ardından yeniden düşüyordu; bu dalgalanma soğuk sürdükçe tekrarlanıyordu. Soğuğun yol açtığı bu dönemsel genişleme, parmak dokularının soğuktan hasar görmesini sınırlamaya yardım ediyor olabilir.

Atardamar–toplardamar bağlantılarını saran özel hücrelerden glomus tümörü gelişebilir. Bu küçük iyi huylu tümör çoğunlukla tırnak altında, tırnaktan mavimsi bir leke olarak görülür. Dokunmakla ve soğukla tetiklenen, iğne batar gibi şiddetli bir ağrıya yol açar ve cerrahi olarak çıkarıldığında ağrı geçer.

Kendin dene

Toparlayalım

• Kılcal ilmeklerden dönen kan epidermisin altındaki geniş, ince duvarlı toplardamar ağına, oradan derin ağa ve deri altı toplardamarlarına iner.
• El sırtındaki rete venosum dorsale manus'tan vena cephalica ve vena basilica çıkar; kapakçıklı bağlantılar yüzeyel kanı derine yöneltir.
• Sıcakta deri damarları genişler ve ısı verilir; soğukta daralır ve deri yalıtım katmanı gibi çalışır; bu ayarı sempatik sinirler yönetir.
• Anastomosis arteriovenosa parmaklarda, avuçta, tabanda, kulakta, burunda ve dudaklarda yoğundur ve ısı verme musluğu gibi çalışır.
• Venae comitantes soğukta karşı akım düzeniyle ısıyı gövdeye geri taşır.
• Raynaud olayında parmak atardamarları aşırı daralır; Lewis 1930'da soğuk parmaklarda dönemsel damar genişlemesini tanımladı.
• Glomus tümörü atardamar–toplardamar bağlantılarından gelişir ve tırnak altında şiddetli ağrıya yol açar.

Bu derste derinin damarlarını tamamladık. Bir sonraki derste derideki sinir uçlarına geçeceğiz: derinin dokunma, basınç, titreşim, sıcaklık ve ağrı gibi farklı bilgileri ayrı algılayıcılarla nasıl taşıdığını ve bu algılayıcıların derinliğinin ve yoğunluğunun duyarlılığı nasıl belirlediğini göreceğiz. Derinin Duyu Reseptörleri.