Venae Comitantes

Açılış

Önkolun bir kesitine bakıldığında arteria radialis tek başına durmaz. Hemen iki yanında, arterden biraz daha ince iki ven onu sarar ve üçü aynı bağ dokusu kılıfının içinde birlikte ilerler. Bu eşlikçi venlere Latince adlarıyla venae comitantes, yani "yol arkadaşı venler" denir. Kol ve bacaktaki küçük ve orta boy arterlerin çoğu tek bir venle değil, böyle bir çift venle birlikte seyreder.

Bir artere neden tek değil iki ven eşlik eder? Arterin kendi nabzı bu venlerdeki kanın kalbe dönüşüne katkı sağlayabilir mi? Ve soğuk bir günde bu yakın komşuluk, bedenin ısısını korumaya nasıl yardım eder?

Bu derste ne olacak

Önce eşlikçi venlerin nerede bulunduğunu, kol ve bacaktaki adlarıyla göreceğiz ve arter büyüdükçe bu çiftin nerede tek bir vene dönüştüğünü izleyeceğiz. Sonra arterin nabzının, ortak kılıf içindeki venleri sıkıştırarak kanı kalbe doğru nasıl ittiğini inceleyeceğiz. Ardından arter ile venler arasındaki ısı alışverişini, yani ters akımlı ısı değişimini ele alacağız. Son olarak bu yakın komşuluğun klinikteki iki sonucuna, bacağın derin ven trombozuna ve arter ile ven arasında oluşan anormal bağlantılara bakacağız.

Sıfır noktası

Mekanizma

Nerede bulunurlar: kol ve bacaktaki çiftler

Kolda eşlikçi venlerin en bilinen örnekleri önkoldadır. Arteria radialis'e iki vena radialis, arteria ulnaris'e iki vena ulnaris eşlik eder. Bu venler dirseğin önünde birleşerek iki vena brachialis oluşturur ve bunlar da kol boyunca arteria brachialis'in iki yanında ilerler. Venler, genellikle birbirine arterin önünden ve arkasından geçen kısa enine dallarla bağlanır; çift, bir merdivenin iki direği gibi arteri aralarına alır.

Bacakta da aynı düzen vardır. Arteria tibialis anterior, arteria tibialis posterior ve arteria fibularis'in her biri kendi çift venine sahiptir. Bu venler dizin arkasında birleşerek vena poplitea'yı oluşturur. Bacağın derin venlerinin büyük kısmı bu çiftlerden oluşur ve kas pompasının sıkıştırdığı venler de bunlardır.

Arter büyüdükçe çift, tek bir vene dönüşür. Kolda iki vena brachialis, koltuk altında yüzeyel vena basilica ile birleşip tek bir vena axillaris hâline gelir. Bacakta çift venler vena poplitea'da birleşir ve uylukta tek vena femoralis olarak devam eder. Gövdede ve boyunda büyük arterlere genellikle tek bir büyük ven eşlik eder; örneğin boyunda arteria carotis communis'in yanında tek vena jugularis interna bulunur. Eşlikçi venler bir sinire de eşlik edebilir: dil altındaki vena comitans nervi hypoglossi bunun bir örneğidir.

Arterin nabzı venleri sıkıştırır

Eşlikçi venler arterle birlikte aynı bağ dokusu kılıfının içinde durur ve bu kılıf pek esnemez. Her kalp atımında arter kısa bir süre genişler. Genişleyen arter, kılıfın içindeki yeri daraltır ve iki yanındaki ince duvarlı venleri sıkıştırır. Ders 09-08'de gördüğümüz ven kapakçıkları bu sıkışmada kanın aşağıya kaçmasını önlediği için kan yalnızca kalbe doğru itilir.

Bu düzeneğe arteriovenöz pompa denir. Baldır kas pompasına göre çok daha zayıftır, ama bir farkı vardır: kaslar hareketsiz olduğunda da çalışır, çünkü kalp her dakika atmaya devam eder. Uzun süre hareketsiz kalan bir bacakta derin venlerdeki akışın tamamen durmasına engel olur ama yavaşlamasını önleyemez. Asıl dönüş gücü yine baldır kaslarından gelir.

Eşlikçi venlerin çift olması bu düzenle uyumludur. İki ince ven, arterin iki yanına yayılarak damar kılıfı içinde arterle en geniş temas yüzeyini kurar. Venlerden biri bir pıhtıyla ya da basıyla kapansa bile kan, enine bağlantılar üzerinden öteki vene geçer; çift, kendi içinde küçük bir anastomoz ağı gibi çalışır.

Ters akımlı ısı değişimi

Arterdeki kan gövdeden gelir ve sıcaktır; eşlikçi venlerdeki kan el ya da ayak parmaklarından döner ve daha soğuktur. İki akım yan yana ama zıt yönde ilerlediği için, yol boyunca arterdeki kanın ısısının bir kısmı venlerdeki kana geçer. Arter uzvun ucuna vardığında biraz serinlemiş, ven gövdeye vardığında biraz ısınmış olur.

Soğukta bu düzenek ısıyı korur. Deri damarları büzülür, venöz dönüş ağırlıkla derin eşlikçi venlere kayar ve ısı uzvun ucundan dışarı kaçmak yerine gövdeye geri taşınır. Sıcakta ise tersi olur: venöz kan derideki yüzeyel venlere yönelir, eşlikçi venlerden uzaklaşır ve ısı deriden dışarı verilir. El sırtındaki venlerin sıcak bir günde kabarıp soğukta kaybolması, kanın bu iki yol arasında nasıl kaydırıldığını gösterir.

Klinik bağ: derin ven trombozu ve arteriovenöz fistül

Bacağın derin ven trombozu en sık baldırdaki eşlikçi venlerde, özellikle çift vena tibialis posterior ve vena fibularis'te ve baldır kasının içindeki venlerde başlar. Pıhtı yukarı doğru vena poplitea'ya ve vena femoralis'e uzayabilir. Baldır venlerinde sınırlı kalan pıhtılar daha küçük olsa da yukarı yayılabildikleri için izlenir; uyluk venlerine ulaşan pıhtıların akciğere taşınma riski daha yüksektir.

Arter ile venlerin aynı kılıfta yan yana durması, yaralanmada ikisinin birlikte zarar görmesini kolaylaştırır. Bir bıçak ya da mermi arter ile yanındaki veni aynı anda deldiğinde, iyileşme sırasında iki damar arasında doğrudan bir bağlantı oluşabilir; buna arteriovenöz fistül denir. Arterin yüksek basınçlı kanı vene geçer, ven genişler ve üzerinde elle hissedilen bir titreşim, stetoskopla duyulan sürekli bir üfürüm oluşur. Uyluktaki arteria femoralis'ten yapılan kateter girişimlerinden sonra da aynı nedenle bu tür bir bağlantı gelişebilir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Venae comitantes, kol ve bacaktaki küçük ve orta boy arterlere eşlik eden, birbirine enine dallarla bağlı çift venlerdir.
• Önkolda iki vena radialis ve iki vena ulnaris, kolda iki vena brachialis, bacakta tibial ve fibular çiftler bulunur.
• Çiftler koltuk altında vena axillaris'te, diz arkasında vena poplitea'da tek vene dönüşür.
• Arterin nabzı ortak kılıf içindeki venleri sıkıştırır; kapakçıklarla birlikte bu, zayıf bir arteriovenöz pompa oluşturur.
• Arter ile eşlikçi venler arasındaki ters akımlı ısı değişimi soğukta ısıyı gövdeye geri taşır.
• Derin ven trombozu en sık baldırdaki eşlikçi venlerde başlar ve yukarı yayılabilir.
• Arter ile venin aynı kılıfta durması, yaralanma ya da kateter sonrası arteriovenöz fistüle zemin hazırlar.

Bu derste derin venleri, arterle birlikte kaslar arasında seyreden çiftler olarak gördük. Kol ve bacakta bunların yanında deri altında seyreden, gözle görülebilen ikinci bir ven ağı daha vardır. Bu iki ağın nasıl ayrıldığını ve birbirine nerede bağlandığını bir sonraki derste inceleyeceğiz. Yüzeyel ve Derin Ven Sistemleri.