Ulna

Açılış

Dokuz yaşında bir kız, oyun parkındaki tırmanma kulesinden düşer ve sağ önkolunun üstüne kapaklanır. Önkolunun üst üçte birinde şişlik ve belirgin bir eğrilik vardır. Grafide ulnanın gövdesinin bu bölgeden kırıldığı ve öne doğru açılandığı görülür; radius sağlam görünür. Ortopedi hekimi kırık ulnayı değerlendirdikten sonra grafiye bir kez daha bakar ve bu kez dirseği inceler. Radius başının, humerusun top biçimli çıkıntısıyla aynı hizada durmadığını, öne doğru yerinden çıktığını fark eder. Hekim yalnız kırığı düzeltse, dirsekteki çıkığın gözden kaçabileceğini ve haftalar sonra kalıcı bir dirsek sorununa dönüşebileceğini anlatır. Anne sorar: kırık önkolun ortasındayken dirsekte neden bir çıkık olsun, ve sağlam kemik neden yerinden çıksın?

Ulna dirsekte neden bu kadar baskın, bilekte neden bu kadar geri çekilmiştir? Dirseğin açılmasını ne durdurur? Ve önkolun iki kemiği neden birbirinden bağımsız kırılıp çıkamaz?

Bu derste ne olacak

Önce ulnayı üst ucundan alt ucuna adlandıracağız. Sonra dirsekte humerusun makarasını kavrayan derin çentiğin neden omzun tersi bir seçim olduğunu kuracağız. Ardından dirseğin açılmasını kemiğin kendisinin nasıl durdurduğunu göreceğiz. Bilekte ulnanın neden geri çekildiğini sorduktan sonra önkolun iki kemiğini tek bir halka olarak okuyup açılıştaki kıza döneceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Üstten alta ulna

Ulnanın üst ucu bir anahtar ağzına benzer. Arkada ve yukarıda olekranon, önde koronoid çıkıntı uzanır; ikisinin arasında, öne bakan derin bir çentik, incisura trochlearis, bulunur. Kolun arkasındaki üç başlı kasın kirişi olekranonun üst yüzüne tutunur ve dirseği açar. Koronoid çıkıntının hemen altında, dirseği büken derin bir kasın tutunduğu pürüzlü bir kabartı, tuberositas ulnae, yer alır.

Üst ucun dış yanında küçük, sığ bir çentik, incisura radialis, vardır. Ders 06-49'da radius başının kenarının bu çentiğe yaslanarak döndüğünü ve halka bağın başı bu çentiğe karşı tuttuğunu görmüştük. Gövde aşağı doğru incelir. Dış kenarı, kemikler arası zarın tutunduğu keskin bir sırttır.

Alt uçta küçük, yuvarlak bir baş, caput ulnae, bulunur. Radiusun tersine, ulnanın başı alt uçtadır. Başın arka iç yanından aşağı doğru kısa, sivri bir çıkıntı, processus styloideus ulnae, uzanır. Bileğinin serçe parmak tarafında, elinin sırtında görünen yuvarlak çıkıntı ulna başıdır.

Derin çentik: omzun tersi

Ders 06-48'de humerusun alt ucundaki makara biçimli yüzü, trochlea humeri'yi görmüştük. Ulnanın troklear çentiği bu makarayı neredeyse yarım çember boyunca kavrar. Makaranın ortasındaki oluğa, çentiğin ortasındaki bir sırt oturur. Böyle bir birleşmede tek bir hareket mümkündür: makaranın ekseni çevresinde bükülüp açılma. Ulna dirsekte yana kaymaz ve kendi ekseni çevresinde dönmez.

Omuzda yuva sığdı ve büyük bir başın ancak üçte birinden biraz fazlasını karşılıyordu; eklemi kaslar tutuyordu ve hareket her yöne açıktı. Dirsekte bunun tersi seçilmiştir: yuva derindir, kemik kemiği sarar ve hareket tek bir eksene sınırlanır. Omuz elin yönünü her doğrultuda değiştirir; dirsek ise eli bedene yaklaştırıp uzaklaştıran kararlı bir menteşedir. Taşınan bir yük, dirsekte kemik biçimiyle karşılanır.

Dirsek tam açıkken önkol, kolun ekseniyle tam bir doğru oluşturmaz; önkol dışa doğru hafifçe açılanır. Buna taşıma açısı denir ve kadınlarda genellikle daha belirgindir. Dirsek büküldüğünde bu açı kaybolur ve önkol kolun önüne gelir.

Hareketi durduran kemik

Dirseği açtığında hareket bir noktada sertçe durur. Bu durma bir bağın gerilmesinden ya da bir kasın direncinden değil, kemiğin kendisinden gelir. Dirsek tam açıldığında olekranonun ucu, humerusun alt ucunun arka yüzündeki derin çukura, olekranon çukuruna, oturur ve kemik kemiğe dayanır. Dirsek büküldüğünde ise koronoid çıkıntı, humerusun ön yüzündeki küçük çukura girer.

Olekranon bu yüzden hem kaldıraç hem durdurucudur. Üç başlı kasın kirişi ona tutunur ve dirseği açar; aynı çıkıntı, açılma sınırına ulaşıldığında hareketi kemik temasıyla durdurur. Dirseğin arkasında, deri ile olekranon arasında bir sıvı kesesi bulunur; dirseğe yaslanarak uzun süre çalışanlarda bu kese şişebilir.

Bilekte neden geri çekilir

Ulna dirsekte baskındır, bilekte ise ele değmez. Ulna başı ile el bileği kemikleri arasında üçgen biçimli bir kıkırdak disk, discus articularis, durur. Elin bilek eklemindeki asıl teması radiusladır.

Ulnanın bilekte geri çekilmesi, önkolun dönme mekanizmasının gereğidir. Radiusun alt ucu, pronasyon ve supinasyonda ulnanın başının çevresinde dolanır. Ulna bilekte ele de sıkıca bağlansaydı, radius dönerken el iki kemik arasında burulurdu ve dönme kilitlenirdi. Ulnanın alt ucu küçük kalır ve arada bir disk bulunur; böylece radius ve ona bağlı el, ulna başının çevresinde serbestçe dönebilir. Disk aynı zamanda ulna başından bileğe geçen yükün bir bölümünü karşılar.

İki kemik, tek halka

Radius ve ulna önkolda tek başlarına durmaz. Üstte dirsekteki radioulnar eklem ve halka bağ, altta bilekteki radioulnar eklem, boyları boyunca da kemikler arası zar onları birbirine bağlar. İki kemik, iki ucundan bağlanmış iki çubuktan oluşan kapalı bir halka gibi çalışır.

Bu düzenin sonucu önemlidir. Kapalı bir halkayı tek bir noktadan kırıp parçaları yer değiştirtmek zordur; bir yer kırılıp kısalır ya da açılanırsa, halkanın başka bir yerinin de bozulması gerekir. Önkolda bu, bir kemiğin gövdesi kırılıp açılandığında öbür kemiğin genellikle bir ucundan yerinden çıkması demektir.

Klinik bağ: Monteggia kırığı

Açılıştaki kıza dönelim. Ulnanın üst üçte biri kırılıp öne doğru açılanınca, önkol halkası kısalmış ve bükülmüştür. Sağlam radius bu değişikliğe kendi uzunluğunu değiştirerek uyamaz; bunun yerine üst ucu, halka bağın içinden kayarak yerinden çıkar. Ulna gövdesi kırığına radius başının çıkığının eşlik ettiği bu yaralanmaya Monteggia kırığı denir.

Gözden kaçmasının nedeni kırığın dikkati çekmesidir. Grafi önkolun ortasına odaklanır ve dirsek görüntünün kenarında kalabilir. Hekimin dirseği ayrıca incelemesinin nedeni budur. Radius başının humerusun top biçimli çıkıntısıyla aynı hizada durup durmadığına bakılır. Önkolun tek bir kemiğinin kırıldığı yaralanmalarda bu yüzden dirsek ve bilek birlikte görüntülenir.

Erken fark edildiğinde çocuklarda ulnanın düzeltilmesi, radius başının da çoğu zaman yerine dönmesini sağlar. Haftalar sonra fark edilen bir çıkıkta ise halka bağ ve çevre dokular kısalmıştır ve dirsek hareketi kalıcı olarak kısıtlanabilir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Ulna'nın üst ucunda olecranon, processus coronoideus ve aralarında incisura trochlearis bulunur; dış yanda incisura radialis radius başını karşılar.
• Troklear çentik humerusun makarasını derin kavrar ve dirseği tek eksenli, kararlı bir menteşe yapar; omuzdaki sığ yuvanın tersidir.
• Dirsek açılırken olekranon humerusun arka çukuruna oturur ve hareketi kemik temasıyla durdurur.
• Caput ulnae alt uçtadır ve el bileği kemiklerine bir discus articularis aracılığıyla yaslanır; el asıl olarak radiusa bağlıdır.
• Ulnanın bilekte geri çekilmesi, radiusun ve elin ulna başı çevresinde dönebilmesini sağlar.
• Radius ve ulna iki ucundan ve boyları boyunca bağlı bir halka oluşturur; bir kemiğin açılanmış kırığına öbürünün çıkığı eşlik edebilir.
• Ulna gövdesi kırığına radius başı çıkığının eşlik ettiği Monteggia kırığında dirsek ayrıca incelenmezse çıkık gözden kaçabilir.

Bu derste önkolun iki kemiğini, dirsekte ve bilekte birbirine zıt davranan bir çift olarak tamamladık. Bir sonraki derste bilekte iki kemiğin yerini birden sekiz küçük kemik alıyor. Bir bilek eklemi için neden tek bir kemiğin yetmediğini ve bu sekiz kemiğin neden düz bir sıra yerine iki sıra hâlinde dizildiğini soracağız. Karpal Kemikler.