Trofoblastın Farklılaşması

Açılış

Bir kadın, adetinin gecikmesinin ikinci gününde eczaneden aldığı bir gebelik testini sabah idrarına batırır ve birkaç dakika içinde ikinci çizgi belirir. Testin ölçtüğü madde, kadının kendi bedeninde değil, rahmine yerleşmiş embriyonun dış katmanında üretilir. Bu madde kana karışır, böbreklerden süzülür ve idrara geçer. Aynı madde yumurtalıktaki sarı cismin çalışmayı sürdürmesini sağlar; o çalışmazsa rahmin iç yüzeyi dökülür ve gebelik sona erer. Hormonu üreten katman, aynı zamanda rahim dokusunu açıp içine ilerleyen ve annenin kanına ilk kez dokunan katmandır. Tek bir hücre katmanı bu kadar çok işi nasıl üstlenir? Cevap, katmanın kısa sürede birbirinden çok farklı iki gruba ayrılmasındadır.

Blastokistin dış katmanı rahim dokusuna ilerlerken neden iki ayrı katmana ayrılır? Dış katmanın hücreleri neden birbirinden ayrı değil, tek bir kütle hâlindedir? Ve bu katmanın ürettikleri ve yaptıkları gebelik boyunca nasıl izlenir?

Bu derste ne olacak

Önce dokuyu açıp ilerlemek ile sızdırmaz bir sınır olmak arasındaki çelişkiyi göreceğiz. Sonra trofoblastın iç ve dış iki katmana ayrılmasını ve dış katmanın neden hücre sınırları taşımadığını ele alacağız. Ardından iç katmanın dış katmanı nasıl beslediğini ve dış katmanın içinde açılan boşlukların annenin kanıyla nasıl dolduğunu açıklayacağız. Son olarak gebelik hormonunu, mol gebelikte ve koryokarsinomda bu hormonun izlenmesini ve plasentanın fazla derine ilerlemesini inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

İki iş, birbirini dışlar

Ders 04-16'da blastokistin rahim dokusunun içine gömüldüğünü gördük. Dış katmanın, trophoblastus, bunu yapabilmesi için hücrelerinin ilerlemesi, dokunun içine yayılması ve önündeki hücreleri ayırması gerekir. Ama aynı katman blastokistin sınırıdır da. Ders 04-14'te bir sınırın komşularıyla kenarlarından kaynamış, düzenli ve sızdırmaz hücrelerden oluştuğunu gördük.

İlerleyen bir hücre gevşek bağlı ve biçimini değiştirebilir olmalıdır; sınır hücresi ise sıkıca bağlı ve kararlı. İlerleyen uçta bölünmek zaman kaybettirir; katmanı beslemek içinse bölünmek gerekir. Bu gereklilikler aynı hücrede birlikte karşılanamaz. Bu yüzden blastokist rahme tutunduktan hemen sonra trofoblast iki ayrı katmana ayrılır.

İki katman

İçteki katman, sitotrofoblast, hücre sınırları belirgin, düzenli dizilmiş ve bölünen hücrelerden oluşur. Dıştaki katman, sinsityotrofoblast, rahim dokusuyla temas eden ve içine ilerleyen bir kütledir. Bu dış katmanda hücreler arasında sınır yoktur; çok sayıda çekirdek ortak bir sitoplazmanın içinde durur.

Sınırların bulunmaması dış katmanın işine uyar. Ayrı hücrelerden oluşan bir katman ilerlerken hücreler birbirinden kopabilir; tek parça bir kütlede kopacak bir bağlantı yoktur. Hücreler arasında aralık kalmadığı için kütle sızdırmazdır ve anneden embriyoya geçecek maddeler hücre aralarından değil, bu ortak sitoplazmanın içinden geçer. 2000 yılında yayımlanan bir çalışma, hücrelerin kaynaşmasını sağlayan bir proteinin, insan kalıtım malzemesine çok eski çağlarda yerleşmiş bir virüsün kalıntısından üretildiğini gösterdi.

Tek yönlü üretim

Sinsityotrofoblastın çekirdekleri ortak bir sitoplazmada durduğu için kütle düzenli biçimde bölünemez. Oysa doku içinde ilerledikçe sürekli genişlemesi gerekir. Bu malzemeyi içteki sitotrofoblast sağlar: hücreleri bölünür, bir bölümü dış katmana katılır ve katılırken sınırlarını kaybeder.

Sınırını kaybedip dış kütleye karışan bir hücre geri dönemez. İçteki katman ise bölünmeyi sürdürdüğü için tükenmez. Testisteki spermatogonyumlarda da bir bölüm havuzda kalıp havuzu yeniler; burada da geri dönüşü olmayan bir ürün veren hattın arkasında kendini koruyan bir kaynak vardır.

Boşluklar ve annenin kanı

Döllenmeden sonraki dokuzuncu gün dolaylarında sinsityotrofoblastın içinde küçük boşluklar, lakünler, açılır. Dış kütle ilerledikçe rahmin iç yüzeyindeki, endometrium, ince duvarlı genişlemiş kılcal damarları aşındırır. On birinci on ikinci günlerde annenin kanı bu damarlardan lakünlere akmaya başlar. Böylece annenin kanı ile embriyonun dış katmanı arasında ilk alışveriş kurulur.

Embriyonun kendi kan damarları henüz yoktur; besin ve oksijen lakünlerdeki kandan dış kütlenin sitoplazmasına, oradan embriyoya doğru geçer. Lakünlerin birbirine bağlanması, ileride plasentanın annenin kanıyla dolu boşluklarını oluşturacak ağın ilk biçimidir.

Klinik bağ: hormon, tümör ve fazla derin tutunma

Sinsityotrofoblast, döllenmeden sonraki ikinci hafta içinde hCG salgılamaya başlar. Bu hormon yumurtalıktaki corpus luteum'un gerilemesini önler ve onun hormon üretmeyi sürdürmesini sağlar; böylece rahmin iç yüzeyi dökülmez. Eczanede satılan gebelik testleri idrardaki bu hormonu ölçer ve adet gecikmesinin ilk günlerinde olumlu sonuç verebilir.

Ders 04-11'de kromozomları yalnızca babadan gelen mol gebeliklerde plasenta dokusunun anormal biçimde büyüdüğünü gördük. Bu dokunun büyük bölümü trofoblasttır ve çok yüksek düzeyde hCG üretir. Mol gebelik boşaltıldıktan sonra kadının kanındaki hCG düzeyi haftalarca izlenir. Düzey düşmezse ya da yeniden yükselirse, trofoblast dokusunun rahimde kaldığı ya da trofoblastın kötü huylu bir tümöre, koryokarsinoma, dönüştüğü düşünülür. Hormonu üreten katmanın kendisi, onun izlenmesini de mümkün kılar.

Dış katmanın ilerlemesi normalde rahmin iç yüzeyinin derin katmanında, gebelik sırasında oluşan decidua basalis'te durur. Önceki bir sezaryen ya da rahim ameliyatının izinde bu katman eksik olabilir. O zaman plasenta rahim kasına, myometrium, doğrudan tutunur ve hatta onu geçebilir; buna plasenta akreta denir. Doğumda plasenta rahimden ayrılmaz ve ağır bir kanama olabilir. Geçirilmiş sezaryen sayısı arttıkça bu durumun olasılığı yükselir.

Dış katman bu kez yeterince derine ilerlemezse, rahim kasının içindeki kıvrımlı atardamarlar, arteriae spirales, geniş ve düşük basınçlı damarlara dönüştürülemez. Bu yetersiz dönüşümün, gebeliğin ikinci yarısında görülen gebelik zehirlenmesinin, preeklampsinin, gelişiminde rol oynadığı düşünülmektedir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Trophoblastus'tan hem dokuya ilerlemesi hem sızdırmaz bir sınır olması istenir; bu iki iş aynı hücrede birleşemez.
• Trofoblast, bölünen iç sitotrofoblast ve sınırları kaybolmuş dış sinsityotrofoblast olarak ikiye ayrılır.
• Sınırları olmayan dış kütle ilerlerken kopmaz, sızdırmazdır ve maddeler onun ortak sitoplazmasından geçer.
• Dış katman bölünemez; iç katmanın hücreleri ona katılarak onu besler ve geri dönmez.
• Lakünler dokuzuncu gün dolaylarında açılır; on birinci on ikinci günlerde endometrium damarlarından annenin kanıyla dolar.
• Sinsityotrofoblastın hCG'si corpus luteum'u sürdürür; gebelik testleri bu hormonu ölçer, mol gebelik ve koryokarsinom onunla izlenir.
• İlerleme decidua basalis'i aşıp myometrium'a ulaşırsa plasenta akreta, arteriae spirales'i yeterince dönüştürmezse preeklampsi gelişebilir.

Bu derste blastokistin dış katmanının ikiye ayrılmasını gördük. Bir sonraki derste embriyonun kendisini oluşturacak iç hücre kütlesine döneceğiz: bu kütlenin de iki tabakaya ayrıldığını, ortaya bir küre değil düz bir disk çıktığını ve iki tabakalı bu diskin daha hiçbir şey kurulmadan bedene bir üst ve bir alt yüz kazandırdığını göreceğiz. Bilaminar Embriyonik Disk.