Tipik Vertebra

Açılış

On beş yaşındaki bir jimnastikçi kız, birkaç aydır belinin alt kısmında süren bir ağrıdan yakınır. Ağrı özellikle geriye doğru köprü kurduğunda, aletten inerken belini geriye büktüğünde ve antrenman sonrasında belirginleşir; öne eğilmek ise onu rahatlatır. Spor hekimi kızdan tek ayağı üzerinde durup belini geriye bükmesini ister; ağrı tam belinin alt kısmında, bir yanda keskinleşir. Görüntülemede, belin en alt omurunun arka halkasında, iki eklem çıkıntısının arasındaki dar kemik köprüde ince bir yorgunluk kırığı görülür. Hekim, bu kemik köprünün belin geriye bükülmesinde tekrar tekrar zorlandığını, kırığın çoğu zaman bir süre dinlenme ve korseyle iyileşebileceğini, ama iki yanda birden kırılırsa omurun önündeki gövdenin zamanla öne kayabileceğini anlatır. Annenin aklına takılan soru şudur: omurun bir parçası nasıl olur da gövdesi sağlamken kırılır, ve bir omurun arkasında neden böyle ince köprüler vardır?

Bir omurdan hangi işler istenir ve bu işler neden aynı yerde yapılamaz? İki komşu omur birbirine nasıl bağlanır? Ve omurilikten çıkan sinirler kemik halkalardan nasıl dışarı çıkar?

Bu derste ne olacak

Önce bir omurun taşıyan ön bölümü ile koruyan arka halkasını ayıracağız. Sonra iki komşu omurun nasıl üç noktadan birleştiğini ve bunun hareketi nasıl yönlendirdiğini göreceğiz. Ardından çıkıntıların neden uzun olduğunu soracağız. Sonra tek tek deliklerin nasıl bir kanala ve çentiklerin nasıl çıkış kapılarına dönüştüğünü kuracağız. Son olarak açılıştaki jimnastikçiye döneceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Blok ve halka

Bir omurdan üç iş birden istenir: üstündeki yükü taşımak, içinden geçen omuriliği korumak ve komşularıyla eklem yapıp hareketi mümkün kılmak. Taşımak dolu malzeme, korumak ise ortasında boşluk olan kapalı bir halka ister; ikisi aynı noktada olamaz. Bu yüzden omur iki bölümden kurulur.

Önde gövde, dolu ve silindire yakın bir bloktur. Yükü taşır ve Ders 06-34'te gördüğümüz gibi aşağı indikçe büyür. İçi süngerimsi kemikle doludur ve üst ve alt yüzü geniştir; geniş yüzey, yükü daha geniş bir alana yayar. Arkada kemer, gövdenin iki yanından geriye uzanan iki kalın kökle başlar, bunlar iki yassı levhaya devam eder ve levhalar arkada birleşerek halkayı kapatır. Ortada kalan delik omuriliğin geçtiği yerdir. Taşıyan blok ve koruyan halka, iki farklı işin aynı kemikte yan yana bölüşülmesidir.

Üç nokta, yönlendirilmiş hareket

İki komşu omur birbirine yalnızca gövdeleriyle bağlansaydı, birbirine göre her yöne kayabilirdi. Bağlantı üç noktadan kurulur. Önde iki gövde, aralarındaki omurlar arası disk aracılığıyla üst üste durur. Arkada, kemerin üst ve alt kenarından yukarı ve aşağı uzanan birer çift eklem çıkıntısı bulunur; bir omurun alt eklem çıkıntıları, altındaki omurun üst eklem çıkıntılarıyla küçük ve düze yakın eklemler yapar.

Ders 06-21'de düz eklem yüzlerinin, fasetlerin, yalnızca yüzeyleri boyunca kayabildiğini görmüştük. Önde disk bir dayanak noktası sağlarken, arkadaki iki faset eklemi hareketin hangi yönde mümkün olduğunu belirler. Fasetlerin baktığı yön, o bölgenin hangi hareketi yapacağını belirler: boyunda ve göğüste dönmeye izin veren, belde dönmeyi kısıtlayan yönler ayrı ayrı bölge derslerinde gelecek. Üç nokta hareketi serbest bırakmaz; onu yönlendirir ve sınırlar.

Disk de bu düzenin parçasıdır. Ortasında jöle kıvamında bir çekirdek, çevresinde onu saran halka biçimli lif katmanları vardır. Gövdeler yük altında birbirine yaklaştığında çekirdek basıncı yanlara dağıtır, lif halkası gerilir ve yükü karşılar.

Çıkıntılar neden uzun

Kemerden dışa doğru üç çıkıntı uzanır: arkaya dikensi çıkıntı, iki yana birer yan çıkıntı, processus transversus. Sırtın ortasında parmakla hissedilen sıra sıra tümsekler, dikensi çıkıntıların uçlarıdır. Bu çıkıntılara sırt kasları ve omurları birbirine bağlayan bağlar tutunur.

Çıkıntıların uzun olmasının nedeni bir kaldıraç ilkesidir. Omurlar birbirine göre hareket ederken bir kas, dönme noktasından ne kadar uzağa tutunursa aynı çekmeyle o kadar büyük bir döndürme etkisi yaratır. Uzun bir çıkıntı, sırt kaslarının çekişini daha büyük bir döndürme etkisine çevirir. Çıkıntının boyu bir kaldıraç koludur.

Delikler kanal, çentikler kapı olur

Her omurun kemerinde bir delik vardır. Omurlar üst üste dizildiğinde bu delikler de üst üste gelir ve kafatasının büyük deliğinden aşağı inen kesintisiz bir tünel oluşur: omurga kanalı, canalis vertebralis. Tek bir omurdaki kısa delik, omurların dizilmesiyle uzun bir kanala dönüşür.

Omurilikten her düzeyde sağa ve sola birer sinir çıkar ve bu sinirlerin kanalın dışına çıkması gerekir. Kapalı halkaların ortasını delmek onları zayıflatırdı. Çözüm, Ders 06-19'da gördüğümüz dönüşümdür: kenardaki bir çentiğin karşısına başka bir kemiğin çentiği geldiğinde, ikisi birlikte bir delik kurar. Her omurun kemerinin kökünde, üst ve alt kenarda birer çentik vardır. İki omur üst üste geldiğinde üstteki omurun alt çentiği ile alttaki omurun üst çentiği karşılaşır ve yan duvarda bir çıkış kapısı açılır. Bu kapının önünde disk ve gövdeler, arkasında faset eklemi durur. Sinirlerin çıkış kapısı tek bir kemiğe değil, iki kemiğin arasına aittir.

Klinik bağ: halkadaki ince köprü

Açılıştaki jimnastikçiye dönelim. Omur kemerinde, üst ve alt eklem çıkıntılarının arasında kalan dar bir kemik bölüm vardır, pars interarticularis. Bu köprü, üstteki omurdan faset eklemleri yoluyla gelen yükü kemerden gövdeye aktarır. Bel geriye büküldüğünde, üstteki omurun alt eklem çıkıntıları aşağıdaki omurun bu köprüsüne doğru bastırır ve köprü bir kıskacın iki ağzı arasında kalır gibi zorlanır.

Geriye bükülmeyi binlerce kez tekrarlayan sporcularda bu zorlanma, kemiğin onarabileceğinden hızlı birikir ve köprüde bir yorgunluk kırığı gelişir. Kırık çoğunlukla belin en alt omurunda, bir ya da iki yanda görülür. Gövde sağlam olduğu için kemik yük taşımaya devam eder, ama geriye bükülmek kırığı zorladığı için ağrı tam o hareketle ortaya çıkar. Erken yakalandığında, zorlayan hareketlere ara vermek ve gerekirse bir korse kullanmak kırığın kaynamasını sağlayabilir.

Kırık iki yanda birden olursa ve kaynamazsa, omurun önündeki gövde ile arkadaki halkanın geri kalanı arasındaki bağlantı kopar. Arkadaki faset eklemleri artık gövdeyi geride tutamaz ve gövde, üstündeki omurgayla birlikte, alttaki omurun üzerinde zamanla öne doğru kayabilir. Üç noktadan kurulan bağlantının arka ayaklarından biri koptuğunda, öndeki disk tek başına kaymayı durduramaz.

Kendin dene

Toparlayalım

• Bir omurdan taşımak, korumak ve eklem yapmak istenir; taşıyan corpus vertebrae önde, koruyan arcus vertebrae arkadadır.
• İki komşu omur üç noktadan birleşir: önde gövdeler ve discus intervertebralis, arkada iki faset eklemi.
• Faset yüzlerinin baktığı yön, bölgenin hangi hareketi yapacağını belirler; üç nokta hareketi yönlendirir ve sınırlar.
• Processus spinosus ve processus transversus kaslar ve bağlar için uzun kaldıraç kollarıdır.
• Omurların delikleri üst üste dizilerek canalis vertebralis'i kurar.
• Komşu iki omurun çentikleri karşılaşarak sinirlerin çıkış kapısını açar; kapı iki kemiğin arasındadır.
• Pars interarticularis, kemerdeki yükü gövdeye aktaran dar köprüdür; tekrarlayan geriye bükülmeyle yorgunluk kırığı gelişebilir ve iki yanlı kırıkta gövde öne kayabilir.

Bu derste bütün omurlarda ortak olan planı kurduk ve tek bir delik saydık: kemerin ortasındaki, omuriliğin geçtiği delik. Bir sonraki derste boyun omurlarına geçiyoruz ve orada fazladan delikler buluyoruz; bunlar kemerde değil, yanlara uzanan çıkıntıların içindedir ve içlerinden beyne giden bir atardamar geçer. Bir omurun, kendi işleriyle ilgisi olmayan bir damarı neden içinden geçirdiğini soracağız. Servikal Vertebralar.