Anatomik Terminolojide Kaynak Hiyerarşisi

Açılış

Aynı yapının üç farklı adı olabilir ve üçü de doğru sayılabilir.

Bir kaynakta tuba uterina, bir başkasında salpinks, bir üçüncüsünde Fallop tüpü okursun. Türkçe bir metinde "yumurta kanalı" geçer. Dört ad, tek yapı.

Bu, anatomi öğrenen herkesin er ya da geç takıldığı yerdir: hangisini öğreneceğim, hangisini yazacağım, sınavda hangisi doğru?

Terminolojide "hangisi doğru" sorusunun cevabı, "kim soruyor" sorusuna bağlıdır. Ama bir hiyerarşi vardır ve o hiyerarşi bilinebilir.

Bu derste ne olacak

Önce anatomik terminolojinin neden standartlaştırıldığını ve bu işi kimin yaptığını göreceğiz. Sonra ad türlerini ayıracağız: resmî terim, eş anlamlı, eponim, halk adı ve klinik jargon. Ardından pratik bir hiyerarşi kuracağız — hangi bağlamda hangisi kullanılır. Son olarak Türkçe anatomi yazımının kendine özgü sorununu ele alacağız.

Sıfır noktası

On dokuzuncu yüzyılın sonunda anatomi bir kaos içindeydi. Aynı yapının onlarca adı vardı; adlar ülkeye, okula, hatta hocaya göre değişiyordu. Bir metni okumak, yazarın hangi geleneğe ait olduğunu bilmeyi gerektiriyordu.

Çözüm, uluslararası ortak bir liste üzerinde anlaşmak oldu. Bu çabanın bugünkü hâli Terminologia Anatomica'dır.

Standardın amacı bir dili yasaklamak değil, çeviri noktası kurmaktır: iki kişi farklı adlar kullanıyorsa, ikisi de aynı resmî terime bağlanabildiği sürece anlaşabilirler.

Mekanizma

Beş ad türü

1. Resmî terim (Latince).

Terminologia Anatomica'da yer alan ad. Uluslararası, tek anlamlı, tanımlı. Tuba uterina, musculus biceps brachii, nervus medianus.

Bu terimlerin bir mantığı vardır ve mantık öğrenilebilir: ad genellikle yapının biçimini, yerini, işlevini ya da yönünü taşır. Ders 00-07'de bunu görmüştük.

2. Eş anlamlı terim (sinonim).

Aynı yapıyı gösteren, resmî olmayan ama yaygın kullanılan ad. Bazıları eski resmî terimlerdir; bazıları farklı bir geleneğin adıdır.

Eş anlamlılar kaybolmaz çünkü literatür kaybolmaz. Eski bir makaleyi okuyabilmek için eski adı da tanımak gerekir.

3. Eponim (kişi adı taşıyan terim).

Bir yapının, onu tarif ettiği kabul edilen kişinin adıyla anılması: Fallop tüpü, Langerhans adacıkları, Willis poligonu.

Eponimler tartışmalıdır ve resmî listede yer almazlar. Üç sebeple:

• Bilgi taşımazlar. "Fallop tüpü" adı, o yapının ne olduğu ya da nerede durduğu hakkında hiçbir şey söylemez. Tuba uterina söyler.
• Öncelik tartışmalıdır. Bir yapıyı ilk kim tarif etti sorusunun cevabı çoğu zaman net değildir.
• Aynı ad birden çok yapıya verilebilir. Üretken bir anatomistin adı birden fazla yapıda geçer ve karışıklık üretir.

Ama eponimler klinikte hâlâ yaygındır ve tamamen reddetmek pratik değildir. Bilinmeli, ama resmî terim de bilinmeli.

4. Halk adı.

Günlük dilde kullanılan ad: "köprücük kemiği", "kürek kemiği", "âdemelması". Hasta iletişiminde vazgeçilmezdir; akademik yazımda kullanılmaz.

5. Klinik jargon ve kısaltma.

Belirli bir uzmanlık alanında yerleşmiş kısaltmalar ve kullanışlar. Alan içinde hızlıdır, alan dışında anlaşılmaz. Bir metin birden fazla okuyucuya hitap ediyorsa kısaltma ilk geçtiği yerde açılmalıdır.

Pratik hiyerarşi

Hangi bağlamda hangisi:

Akademik yazım, sınav, resmî belge:

Resmî terim esastır. Gerekirse yaygın eş anlamlı parantez içinde verilir.

Ders anlatımı ve öğrenme:

Resmî terim + Türkçe karşılık birlikte. Öğrenci ikisini birlikte öğrenmeli; sonradan eşleştirmek zordur.

Klinik iletişim (meslektaşlar arası):

Alanın yerleşik kullanımı geçerlidir; eponim ve kısaltma normaldir. Ama karışıklık riski varsa resmî terime dönülür.

Hasta iletişimi:

Halk adı ve tarif. "Tuba uterina" demek, iletişim kurmamaktır.

Literatür okuma:

Hepsini tanımak gerekir. Eski metinler eski terimleri kullanır ve bu bir hata değildir.

Terim çakışmaları nasıl çözülür

Bir metinde tanımadığın bir adla karşılaştığında sıra şu olmalı:

1. Kök analizi. Ad Latince/Yunanca kökten oluşuyorsa parçala. Çoğu zaman yapı adın içindedir.
2. Bağlam. Metnin hangi bölgeyi anlattığına bak; aynı ad farklı bölgelerde farklı yapıya verilmiş olabilir.
3. Resmî listede ara. Ad resmî terim mi, eş anlamlı mı, eponim mi?
4. Kaynağın yaşına bak. Eski bir kaynaksa terim güncellenmiş olabilir.

Dördüncü adım sık atlanır ve önemlidir: terminoloji zaman içinde güncellenir. Bir terimin "yanlış" olması, o dönemde yanlış olduğu anlamına gelmez.

Türkçe anatomi yazımının özel durumu

Türkçede anatomi yazımı üç dilli bir alandır ve bu bir zenginlik olduğu kadar bir karışıklık kaynağıdır.

Üç katman iç içe geçer:

• Latince resmî terim: musculus deltoideus
• Türkçeleştirilmiş Latince: "deltoid kası", "deltoit kas"
• Öz Türkçe karşılık: "üçgen kas"

Üçü de kullanımdadır ve hiçbiri diğerini tamamen dışlamamıştır. Ayrıca Latince terimlerin Türkçe yazımında imla birliği yoktur: aynı terim farklı kaynaklarda farklı yazılabilir.

Bu akademinin kuralı şudur: teknik terim Türkçe verilir, sektörde/literatürde geçen karşılığı parantezde belirtilir. Bir yapı ilk geçtiğinde her iki biçim de yazılır; sonrasında metin içinde tutarlı tek bir biçim kullanılır.

Amaç, öğrencinin hem Türkçe hem uluslararası kaynağı okuyabilmesidir. Yalnız birini öğretmek, diğerine kapı kapatmaktır.

Terminoloji nasıl güncellenir

Standart bir liste, donmuş bir liste değildir. Terimler zaman içinde değişir ve değişimin gerekçeleri bellidir.

Bir terim neden değişir:

• Yanlış bilgi taşıyorsa. İlk tarif edildiğinde yanlış anlaşılmış bir işleve göre adlandırılmış yapılar, doğru anlaşıldığında yeniden adlandırılabilir.
• Tutarlılık için. Benzer yapıların benzer biçimde adlandırılması, listenin öğrenilebilirliğini artırır; aykırı kalan adlar hizalanır.
• Belirsizlik üretiyorsa. Aynı adın birden çok yapıya verilmiş olması karışıklık üretir ve ayrıştırılır.
• Etik gerekçeyle. Bazı eponimler, adını taşıdıkları kişilerin geçmişi nedeniyle terk edilmiştir. Bu, terminolojinin tarihsel sorumluluk taşıdığı noktadır.

Pratik sonucu: kullandığın kaynağın basım yılına bak. On yıllık bir kaynakta gördüğün bir terim bugün geçerli olmayabilir; bu, kaynağın kötü olduğu anlamına gelmez. Bir terimin güncel karşılığını arıyorsan, güncel bir referansa bakmak zorundasın.

Kısaltmalar

Klinikte kısaltma kaçınılmazdır ama anatomi öğrenirken erken kullanılmamalıdır.

Sebep: kısaltma, terimin kendisini öğrenmeden kullanılabilir. Bir öğrenci bir kısaltmayı doğru bağlamda kullanabilir ama açılımını bilmeyebilir — ve o an bilgi, ezberlenmiş bir sese dönüşmüştür.

İki kural yeterli: açılımını bilmediğin kısaltmayı kullanma, ve bir metinde kısaltmayı ilk geçtiği yerde aç. İkincisi yalnız nezaket değil, aynı kısaltmanın farklı alanlarda farklı anlamlara gelmesine karşı bir önlemdir.

Telaffuz

Son bir pratik nokta. Latince anatomik terimlerin telaffuzu ülkeye göre değişir ve tek bir "doğru" yoktur.

Bunun pratik sonucu: telaffuz konusunda kaygılanma, ama tutarlı ol ve yazımı doğru bil. Yazım standarttır; telaffuz gelenekseldir.

Programda "Terim ve Telaffuz Çalışması" ayrı bir ders türüdür ve K2 katmanındadır; her bölgesel kursta o bölgenin terimleri için tekrar eder.

Kendin dene

Toparlayalım

• Terminoloji standardı bir dili yasaklamak için değil, çeviri noktası kurmak için vardır.
• Beş ad türü: resmî terim, eş anlamlı, eponim, halk adı, klinik jargon.
• Eponim bilgi taşımaz ve resmî listede yer almaz; ama klinikte yaygındır ve tanınmalıdır.
• Hiyerarşi bağlama göredir: akademik yazımda resmî terim, hasta iletişiminde halk adı.
• Tanımadığın terimde sıra: kök analizi → bağlam → resmî listede arama → kaynağın yaşı.
• Türkçede üç katman iç içedir; bu akademide terim Türkçe verilir, literatür karşılığı parantezde belirtilir.
• Telaffuz gelenekseldir ve değişir; yazım standarttır ve doğru bilinmelidir.

Bir sonraki derste bilginin nereden geldiğine dair en ağır konuya geliyoruz: kadavra bağışı ve anatomi eğitiminin etiği.