Terminologia Anatomica Sistemine Giriş

Açılış

Önceki üç ders terimlerin nasıl kurulduğunu ve hangi dillerden geldiğini anlattı. Bu ders başka bir soru soruyor:

Bir yapının resmî adına kim karar veriyor?

Cevap sandığından daha kurumsal — ve K3 katmanının konusu tam olarak bu: alanın kendi işleyişini görmek.

Anatomik adlar kendiliğinden yerleşmedi. Bir kurul topladı, ölçüt koydu, tartıştı ve karara bağladı. Sonucun bir adı var ve o ad, bugün kullandığın terimlerin çoğunun kaynağı.

Bu derste ne olacak

Önce sistemi ve neden gerektiğini göreceğiz. Sonra adlandırma ölçütlerini ele alacağız — bu ölçütler, terimlerin neden böyle göründüğünü açıklıyor. Ardından sistemin nasıl örgütlendiğine bakacağız. Sonra sınırlarını konuşacağız: standart var ama uygulanma derecesi değişiyor. Son olarak sistemi bilmenin pratik değerini ele alacağız.

Sıfır noktası

Yanında iki kardeş sistem daha var:

• Terminologia Histologica — doku ve hücre düzeyi.
• Terminologia Embryologica — gelişim dönemi yapıları.

Üçü birlikte, insan yapısının bütün ölçeklerini kapsayan bir adlandırma çerçevesi oluşturur.

Mekanizma

Neden böyle bir sistem gerekti

Sorunu görmek için sistemin olmadığı durumu düşünmek yeterli.

Ondokuzuncu yüzyıla gelindiğinde durum şuydu: aynı yapının onlarca farklı adı vardı. Farklı ülkeler, farklı okullar, farklı anatomistler kendi adlarını kullanıyordu. Bir kaynakta okunan terim, başka bir kaynakta bulunamıyordu.

Bu, Ders 01-41'de kurduğumuz ilkenin tersine dönmüş hâli: terminolojinin işi belirsizliği kapatmaktır, ama terminoloji kendisi belirsizleşmişti.

Sorunun üç boyutu vardı:

1. Aynı yapıya çok ad. Eş anlamlı terimler birikmişti.

2. Aynı ada çok yapı. Bazı adlar farklı kaynaklarda farklı şeyleri gösteriyordu.

3. Anlamsız adlar. Kişi adları ve tanımlayıcı olmayan terimler yaygındı.

Çözüm bir kurul kurmak ve ölçüt koymak oldu. Ölçütlerin ne olduğu, bir sonraki başlığın konusu — ve bugünkü terimlerin görünüşünü açıklayan şey de bu ölçütler.

Adlandırma ölçütleri

Sistem, bir adın nasıl olması gerektiğine dair ilkeler koyar. Beş ölçüt, terimlerin neden böyle olduğunu açıklıyor.

1. Her yapının tek bir resmî adı olmalı. Eş anlamlılar tanınabilir ama biri resmîdir.

2. Ad, mümkün olduğunca tanımlayıcı olmalı. Yapının konumunu, biçimini ya da işlevini yansıtmalı.

Bu ölçüt, Ders 01-58'deki çözme yönteminin neden çalıştığını açıklıyor: terimler bilerek çözülebilir olacak biçimde seçilmiş. Rastlantı değil, tasarım.

3. Kişi adları kullanılmamalı. Bir yapının adı, onu ilk tarif eden kişiyi değil, yapının kendisini anlatmalı. Eponimler resmî listeden çıkarılmıştır — sebebi ve sonuçları Ders 01-62'nin konusu.

4. Latince temel alınmalı. Ders 01-59'daki gerekçe: değişmeyen ve ulusal olmayan dil.

5. Benzer yapılar benzer adlansın. Aynı örüntüdeki yapılar, aynı adlandırma mantığını izlemeli.

Beşinci ölçüt en az fark edilen ama en verimli olanı. Örnek: kaslar sık sık başlangıç–bitiş noktalarıyla adlandırılır. Adı bilen kişi, kasın nereden nereye gittiğini de bilir.

Bu, Kurs 08'de doğrudan işine yarayacak: bir kasın adı, çoğu zaman ne yaptığının tarifidir.

Sistem nasıl örgütlenmiş

Liste alfabetik değil, hiyerarşik.

Yapılar sistemlere, sistemler bölgelere, bölgeler alt yapılara ayrılır. Her terimin bir kodu ve ağaçtaki bir yeri vardır.

Bu örgütlenmenin üç sonucu var:

1. Terim, bağlamıyla birlikte gelir. Bir yapının hangi sisteme ait olduğu, listedeki yerinden okunur.

2. İlişkiler görünür. Yan yana duran terimler, ilişkili yapılardır.

3. Yeni yapı eklemek düzenlidir. Ağaçta bir yer bulunur ve oraya yerleştirilir.

Ve burada bir bağ var: bu hiyerarşik yapı, Ders 01-64'te ele alacağımız ontoloji kavramının somut hâli. Bir terim listesi değil, bir ilişki ağı.

Sistemin sınırları

Burada dürüst olmak gerekiyor — ve bu, K3 katmanının işi. Standart var ama sınırsız değil.

1. Uygulanma derecesi değişiyor. Resmî listede olmayan bir terim, pratikte hâlâ yaygın olarak kullanılabilir. Standart, kullanımı zorunlu kılmaz; önerir.

2. Eponimler pratikte yaşıyor. Resmî listeden çıkarılmış olsalar da klinik konuşma dilinde ve literatürde kullanılmaya devam ediyorlar (Ders 01-62).

3. Sürümler arasında değişiklik var. Sistem güncellenir; bir sürümde bulunan bir terim, sonrakinde değişmiş olabilir. Farklı yıllarda basılmış kaynaklar farklı terim kullanabilir.

4. Türkçe karşılıklar sistemin parçası değil. TA Latince ve İngilizce verir; Türkçe karşılıklar ulusal düzeyde belirlenir ve tam bir standarda bağlı değildir.

Dördüncü madde Ders 01-60'ta gördüğümüz zayıflığın kaynağını açıklıyor: Türkçe adlarda tutarsızlık olması, uluslararası standardın Türkçeyi kapsamamasından geliyor.

Bu dört sınır bir tutum öneriyor: standart bir başvuru noktasıdır, bir dayatma değil. Doğru kullanım, standardı bilmek ve pratikte ne kullanıldığını da bilmektir.

Neden bunu bilmek gerekiyor

Bir öğrencinin resmî terminoloji sistemini bilmesinin dört pratik karşılığı var.

1. Kaynaklar arası farkı açıklar. İki kitap farklı terim kullanıyorsa, sebebi çoğu zaman farklı sürümü ya da farklı geleneği izlemeleridir. Bu, Ders 00-22'de kurduğumuz "kaynak farkı çelişki değildir" ilkesinin somut sebebi.

2. Hangi terimi öğreneceğini seçtirir. İkisi de kullanılıyorsa, resmî olanı öğrenmek daha güvenlidir; diğerini tanımak yeterlidir.

3. Arama yaparken işe yarar. Resmî ad, literatürde en tutarlı bulunacak addır.

4. Terimlerin neden böyle göründüğünü açıklar. Adlandırma ölçütleri bilinince, terimlerin tanımlayıcı olması bir tesadüf olmaktan çıkar.

Dördüncü madde bu bölümün bütün derslerini birbirine bağlıyor: terimler çözülebilir çünkü çözülebilir olacak biçimde tasarlanmışlar.

Ders 01-58'de "terimlerin çoğu ezberlenmez, çözülür" demiştik. Şimdi sebebini biliyoruz — bu, dilin doğal bir özelliği değil, bir kurulun bilinçli kararı.

Standardın kendisi bir örüntü

Kapanış gözlemi ve K3 düzeyine ait.

Terminologia Anatomica'nın çözdüğü sorun — çok sayıda aktörün aynı şeye farklı adlar vermesi — anatomiye özgü değil. Aynı sorun her alanda çıkar ve çözümü hep benzer olur: ortak bir referans listesi ve onu güncelleyen bir kurul.

Ve çözümün bedeli de hep aynı: standart, gerçek kullanımın gerisinde kalır. Kurul yavaş çalışır, pratik hızlı değişir.

Bu gerilim çözülmez; yönetilir. Ve yönetmenin yolu, ikisini de bilmek: resmî ad ne, pratikte ne kullanılıyor.

Bu, Ders 01-60'taki "doğru terim bağlama göre değişir" ilkesinin kurumsal düzeydeki karşılığı.

Kendin dene

Toparlayalım

• Terminologia Anatomica, anatomik yapıların uluslararası resmî ad listesidir; bir federasyonun terminoloji komitesi hazırlar.
• Yanında iki kardeş sistem vardır: doku düzeyi ve gelişim dönemi için.
• Sistem, aynı yapıya çok ad / aynı ada çok yapı / anlamsız adlar sorununu çözmek için kuruldu.
• Beş adlandırma ölçütü: tek resmî ad, tanımlayıcı olma, kişi adı kullanmama, Latince temel, benzer yapılara benzer ad.
• Terimlerin çözülebilir olması bir tesadüf değil — ölçüt olarak konmuş bir TASARIM kararı.
• Liste alfabetik değil hiyerarşiktir; terim bağlamıyla birlikte gelir ve ilişkiler görünür olur.
• Dört sınır: uygulanma derecesi değişir, eponimler pratikte yaşar, sürümler farklıdır, Türkçe karşılıklar sistemin parçası değildir.
• Türkçe adlardaki tutarsızlığın kaynağı budur: uluslararası standart Türkçeyi kapsamaz.
• Standart bir başvuru noktasıdır, bir dayatma değil; resmî olmayan terim yanlış terim değildir.
• Sistemi bilmek kaynaklar arası farkı açıklar, hangi terimin öğrenileceğini seçtirir ve aramayı kolaylaştırır.
• Her standardın bedeli aynıdır: gerçek kullanımın gerisinde kalır. Çözüm ikisini de bilmektir.

Bir sonraki derste sistemin dışarıda bıraktığı ama pratikte yaşamaya devam eden terimlere bakıyoruz: eş anlamlı terimler ve eponimler.