Tek Hücreli ve Çok Hücreli Bezler

Açılış

Bölümün ikinci sorusu şuydu: kaç hücre gerekiyor?

İlk bakışta bu bir miktar sorusu. Ama değil — ya da yalnız o değil:

İki tip arasındaki asıl fark üretilen miktar değil, teslimatın dağılımı. Tek hücreli bez az üretir ama her yere dağıtır. Çok hücreli bez bol üretir ama tek bir noktadan verir. Yani soru "ne kadar" değil, "nasıl yayılacak".

Bu ders K2 katmanında. Ve Ders 03-11'de "aradaki yabancılar" diye bırakıp geçtiğimiz hücrelerin borcunu ödüyor.

Bu derste ne olacak

Önce iki tipi tanımlayıp asıl ayrımın miktar değil dağılım olduğunu göstereceğiz. Sonra tek hücreli bezin sınırlarını ve bedelini kuracağız. Ardından çok hücreli beze geçip kanalın neden dallandığını çıkaracağız. Sonra çok hücreli bezin bağ dokusuyla ilişkisini ele alacağız. Son olarak kesitte tanımayı kuracağız — ve burada bir artefakt tuzağı var.

Sıfır noktası

Ve Ders 03-19'un çerçevesiyle bakalım: bez, içeri doğru büyümüş epiteldi.

Tek hücreli bez, içeri hiç büyümemiş bir bezdir. Yüzeyde kalır.

Bu tek fark, geri kalan her şeyi belirliyor.

Mekanizma

Asıl ayrım: dağılım

İki teslimat modelini karşılaştıralım.

Tek hücreli bez: Yüzey boyunca dağılmış yüzlerce ayrı üretici. Her biri az üretiyor ama bulunduğu noktaya veriyor.

Sonuç: ince ve yaygın bir örtü. Yüzeyin her yerinde, aynı anda.

Çok hücreli bez: Derinde büyük bir üretim topluluğu, tek bir kanaldan yüzeye açılıyor.

Sonuç: bol miktarda ürün, tek bir noktada. Ve o noktadan yayılması için başka bir şey gerekiyor — akış, hareket ya da yüzeyi süpüren bir düzenek (Ders 03-11).

Yani:

TEK HÜCRELİ BEZ ÜRÜNÜ ZATEN DAĞITILMIŞ HÂLDE ÜRETİR; ÇOK HÜCRELİ BEZ ÜRETİR VE DAĞITMAYI BAŞKASINA BIRAKIR.

Bu, seçimin gerçek ölçütü. Bir yüzeyin her noktasında sürekli ince bir örtü gerekiyorsa tek hücreli bez uygundur — çok hücreli bez o işi yapamaz, çünkü ürünü tek noktadan boşaltır.

Tek hücreli bezin sınırı ve bedeli

Neden bu kadar iyi bir çözüm her yerde kullanılmıyor? Çünkü iki sınırı var.

Sınır 1 — Üretim kapasitesi küçük.

Hücre yüzeyde duruyor, yani Ders 03-19'un çözümünü kullanamıyor: derinleşip hacim kazanamıyor. Bir hücrenin içine sığdırabildiği kadar üretiyor, o kadar.

Sınır 2 — Yüzeyden yer yiyor.

Ve bu, çoğu zaman atlanan bir bedel.

O hücre yüzeyde duruyorsa, orada örtü ya da emilim hücresi duramıyor. Yani her salgı hücresi, epitelin asıl işinden bir parça çalıyor.

Buradan doğrudan bir sonuç:

TEK HÜCRELİ BEZLERİN SAYISI SERBEST DEĞİL — YÜZEYİN ASIL İŞİYLE YARIŞIR.

Ne kadar çok salgı hücresi olursa, o kadar az emilim yüzeyi kalır. Bu bir denge sorunu ve dokuya göre farklı çözülüyor.

Ders 03-08'de kurduğumuz gerilimin bir başka biçimi bu: aynı sınırlı yüzey, birden fazla işin arasında paylaştırılıyor.

Çok hücreli bez ve kanalın dallanması

Şimdi öbür tarafa geçelim.

Çok hücreli bez derine büyümüş, hacim kazanmış, bol üretiyor. Ama Ders 03-19'da bir kısıt koymuştuk:

Bez damarsız, bu yüzden çok sayıda küçük birimden kurulur.

Şimdi bu kısıt bir sorun üretiyor. Çok sayıda küçük salgı birimi var — her birinin ürününü yüzeye taşıması gerekiyor.

Peki her birim için ayrı bir kanal mı açılacak?

Açılamaz. Her kanal yüzeyde bir delik demek, ve yüzeyde o kadar delik yeri yok — üstelik her delik bariyerde bir zayıf nokta (Ders 03-08).

Öyleyse çözüm:

Kanallar birleşir. Küçük kanallar daha büyük kanallara, onlar daha da büyüğüne — ve sonunda tek bir çıkışa.

Yani:

KANALIN DALLANMASI, ÇOK SAYIDA ÜRETİM BİRİMİNİ TEK BİR ÇIKIŞA BAĞLAMANIN YOLUDUR.

Ve buradan çok hücreli bezlerin ikinci ayrımı çıkıyor — yine ezber değil, çıkarım:

Ayrım tek bir soruyla yapılıyor: kanal dallanıyor mu?

Ve cevabı belirleyen şey üretim ölçeği: az sayıda birim varsa dallanmaya gerek yok; çok sayıda birim varsa şart.

Bezin iskeleti

Çok hücreli bezde bir şey daha var ve kesitte hemen görülür.

Ders 03-19'da kurmuştuk: salgı birimleri küçük olmak zorunda, ve aralarındaki bağ dokusu damarları taşıyor.

Bu bağ dokusu rastgele dağılmıyor. Bezi bölmelere ayırıyor: dışını saran bir kılıf ve içeri doğru uzanan perdeler.

Ve o perdelerin içinde ne var? Damarlar, sinirler ve kanallar.

Yani bağ dokusu bezin altyapı ağı. Salgı birimleri üretimi yapıyor, bağ dokusu ikmal ve tahliyeyi taşıyor.

Bu, Ders 03-02'nin cümlesinin somut hâli: organlar aynı dört dokunun farklı oranlarda ve düzenlerde bir araya gelmesinden doğar. Bir bezde epitel üretir, bağ dokusu taşır.

Kesitte tanıma ve artefakt tuzağı

Tek hücreli bez nasıl görünür?

Ders 03-11'de tarif etmiştik: örtü hücrelerinin arasında, komşularına benzemeyen şişkin bir hücre. Sitoplazması soluk, çekirdeği tabana itilmiş ve basıklaşmış.

Çekirdeğin durumu doğrudan Ders 03-11'in kuralından çıkıyor: çekirdek çalışma alanının dışına itilir. Burada onu iten şey, hücrenin içinde biriken ürünün kendisi.

Ama şimdi tuzağa gelelim.

Bu hücre neden bu kadar soluk görünüyor?

İki sebep var ve ikincisi önemli:

1. Ürünün kimyasal yapısı iki boyayı da güçlü tutmuyor (Ders 03-05).

2. Ürünün bir kısmı hazırlama sırasında çözünüp gidiyor (Ders 03-03).

Yani gördüğün soluk alanın bir bölümü gerçek bir dolgunun görüntüsü değil — boşalmış bir yerin görüntüsü.

Ve bu, Ders 03-03 ve 03-07'nin uyarısının doğrudan uygulaması:

BOŞ GÖRÜNEN ALAN, GERÇEKTEN BOŞ OLMAYABİLİR.

Burada bu bir hata değil, beklenen bir görünüm. Ama ne olduğunu bilmek gerekiyor — çünkü aynı görünüm başka bir bağlamda başka bir şey anlatabilir.

Çok hücreli bez nasıl görünür?

Küme ya da boru biçiminde salgı birimleri, aralarında bağ dokusu perdeleri ve damarlar, ve perdelerin içinde ilerleyen kanallar. Kanalların astarı genellikle salgı birimlerinden farklı görünür — çünkü kanal üretmiyor, taşıyor (Ders 03-10).

Kendin dene

Toparlayalım

• İki tip arasındaki asıl fark miktar değil, TESLİMATIN DAĞILIMI.
• Tek hücreli bez, içeri hiç büyümemiş bir bezdir — yüzeyde kalır.
• TEK HÜCRELİ BEZ ÜRÜNÜ ZATEN DAĞITILMIŞ HÂLDE ÜRETİR; ÇOK HÜCRELİ BEZ ÜRETİR VE DAĞITMAYI BAŞKASINA BIRAKIR.
• Tek hücreli bezin iki sınırı: derinleşemediği için kapasitesi küçük, ve yüzeyden yer yer.
• TEK HÜCRELİ BEZLERİN SAYISI SERBEST DEĞİL — YÜZEYİN ASIL İŞİYLE YARIŞIR.
• Tek hücreli bez ilkel bir çözüm değil; yaygın ve ince örtü gerektiğinde çok hücreli bez o işi yapamaz.
• Çok hücreli bezde çok sayıda küçük birim var, ama her birine ayrı bir yüzey deliği açılamaz — her delik bariyerde zayıf noktadır.
• KANALIN DALLANMASI, ÇOK SAYIDA ÜRETİM BİRİMİNİ TEK BİR ÇIKIŞA BAĞLAMANIN YOLUDUR.
• Basit bez: kanal dallanmaz. Bileşik bez: kanal dallanır. Ayrım tek soruyla yapılır.
• Bağ dokusu bezi bölmelere ayırır ve damarları, sinirleri, kanalları taşır — bezin ALTYAPI AĞIDIR.
• Bezde epitel üretir, bağ dokusu taşır.
• Tek hücreli bez şişkin görünür, çekirdeği tabana itilmiş ve basıktır; iten şey biriken ürünün kendisidir.
• Soluk görünmesinin iki sebebi var: ürün boyayı güçlü tutmaz VE bir kısmı hazırlama sırasında çözünüp gider.
• BOŞ GÖRÜNEN ALAN, GERÇEKTEN BOŞ OLMAYABİLİR — burada bu beklenen bir görünümdür, ama bilinmesi gerekir.
• Kanal astarı salgı biriminden farklı görünür, çünkü kanal üretmez, taşır.

Bir sonraki derste üçüncü soruya geçiyoruz: içeri büyüme hangi biçimi aldı? Ve göreceğiz ki iki temel biçim, iki farklı üretim stratejisine karşılık geliyor. Tübüler, asiner ve tübüloasiner bezler.