Sinkondroz ve Simfiz

Açılış

Ders 07-05'te fibröz alt türleri iki eksenle ayırmıştık: lifin uzunluğu ve liflerin dizilimi.

Şimdi kıkırdak eklemlere geliyoruz, ve aynı yöntemi denemek işe yaramıyor. Buradaki iki alt türü ayıran şey dizilim değil.

Farkı görmek için Ders 07-03'te verdiğimiz iki örneği yan yana koyalım.

Büyüme plağı: uzun bir kemiğin gövdesi ile ucu arasında duruyor, büyüme bitince kayboluyor.

Orta hattaki kalça birleşmesi: ömür boyu duruyor, ve az da olsa oynuyor.

İkisi de kıkırdak eklem. İkisinde de arada kıkırdak var. Ama biri kalıcı biri geçici, biri oynak biri değil.

Aynı malzemeden yapıldıkları hâlde bu kadar farklı davranıyorlarsa, tek bir açıklama kalıyor: malzeme aslında aynı değil. "Kıkırdak" tek bir şeyin adı olmayabilir. Bu ders o ihtimali sınıyor.

Bu ders K2 katmanında. Sonunda iki kıkırdak türünü, lif katılınca neyin değiştiğini, "geçici" sözcüğünün neden tanım olmadığını ve simfizlerin neden hep belli yerlerde bulunduğunu bileceksin.

Bu derste ne olacak

Önce iki alt türü ve iki malzemeyi tanıyacağız. Sonra lif katılınca ne olduğunu göreceğiz — dersin merkezi orası. Ardından ömür farkını dürüstçe okuyacağız. Son olarak konum sorusuna bakacağız.

Sıfır noktası

Ve Ders 07-03'ün cümlesini yanında tut: lif yalnız çekmeye direnir, kıkırdak basıya ve bükülmeye direnir.

Mekanizma

İki alt tür, iki malzeme

Ayrım basit bir gözlemle başlıyor: bütün kıkırdaklar aynı görünmüyor.

Bir türü tek biçimli. İçinde ayırt edilebilir bir yapı yok; düzgün, dolgun, kaygan. Büyüme plağındaki kıkırdak bu türden.

Öteki türünün içinde lif demetleri var. Daha kaba, daha dirençli, ve kaygan değil. Orta hattaki birleşmelerdeki kıkırdak bu türden.

Alt türlerin adları da buradan geliyor: tek biçimli kıkırdakla kurulan bağlantıya sinkondroz, lif karışımlıya simfiz deniyor.

Yani ayrım aradaki mesafede ya da dizilimde değil. Malzemenin kendisinde.

Lif katılınca ne değişir

Dersin merkezine geldik.

Ders 07-03'te iki malzemeyi direnç türüne göre ayırmıştık.

Lif yalnız çekmeye direnir. Çek, karşı koyar; it, büzülür.

Kıkırdak basıya ve bükülmeye direnir, ve geri toparlar. Ama uzun bir çekmede lif kadar iyi değildir.

Şimdi soru şu: bir bağlantının hem basıya hem çekmeye direnmesi gerekiyorsa ne yapılır?

Kurs 06'nın en eski kuralı bir cevap veriyordu. Ders 06-01: bir yapı çelişen iki isteği aynı anda karşılayamıyorsa işi böler. Ve Ders 06-31'de bunun malzeme biçimini kurmuştuk — biçimi korumak ile esnemek çelişince iş iki malzemeye bölünür.

O çözümde iki malzeme iki ayrı yere konuyordu: burun kökünde kemik, gerisinde kıkırdak.

Lifli kıkırdak başka bir yol gösteriyor.

ÇELİŞKİ İKİ MALZEMEYİ İKİ AYRI YERE KOYARAK ÇÖZÜLEBİLİR, YA DA İKİSİNİ KARIŞTIRARAK — SİMFİZ İKİNCİ YOLU KULLANIR.

Ve sonuç doğrudan: lif karışımlı kıkırdak hem basıya hem çekmeye direniyor. İkisinden birini seçmek yerine ikisini birden alıyor.

"KIKIRDAK" TEK BİR MALZEME DEĞİL — LİF KATILDIĞINDA BAŞKA BİR MALZEME OLUR.

Bunun bedeli de var. Karışım, düz kıkırdağın kayganlığını kaybediyor. Yani bu malzeme bir yüzeyin üzerinde kaymak için uygun değil — ama simfizde zaten kayma yok, arada boşluk yok.

Peki düz kıkırdağın kayganlığı nerede işe yarıyor?

Burada ilginç bir şey var. Aynı malzeme bu kursta iki ayrı iş yapıyor.

Sinkondrozda bağlayıcı. İki kemiğin arasında durup onları birbirine tutturuyor.

Sinovyal eklemde kaplama. Ders 07-04'te boşluklu eklemde yüzeylerin kaygan bir kaplama taşıdığını söylemiştik; o kaplama da aynı türden kıkırdak. Ama orada iki kemiği bağlamıyor — tam tersine, birbirlerinin üzerinde kaymalarını sağlıyor.

AYNI MALZEME BİR YERDE BAĞLAYICI, BAŞKA BİR YERDE KAPLAMADIR — ROLÜ BELİRLEYEN MALZEME DEĞİL, BULUNDUĞU DÜZENDİR.

Arada boşluk yoksa bağlar, varsa kaydırır. Bu kaplamanın ayrıntısı Bölüm 07.2'nin konusu.

"Geçici" bir tanım değil

Üçüncü bölümde bir dürüstlük noktası var.

Ders 07-03'te büyüme plağının bir eklem olduğunu ve büyüme bitince kaybolduğunu kurmuştuk. Sinkondrozların çoğu böyle: bir görev süresi var, sonra çekiliyorlar.

Buradan kolay bir cümle çıkarılabilir — "sinkondroz geçici eklemdir." Ama bu cümle yanlış.

Hepsi geçici değil. Örneğin ilk kaburganın önde kafese bağlandığı yerdeki kıkırdak bağlantı ömür boyu kalıyor, ve o da bir sinkondroz.

ÇOĞUNLUK BİR KURAL DEĞİLDİR — "GEÇİCİ" SİNKONDROZUN TANIMI DEĞİL, YAYGIN HÂLİDİR.

Bu ayrımı bu seride daha önce de yapmıştık. Ders 06-53'te başparmakta iki falanks bulunmasını "eksiklik" saymayı reddetmiş, üçlünün bir kural değil çoğunluk olduğunu söylemiştik.

Ve Ders 07-05'in kuralı burada da geçerli: sınırda duran örnekler sınıfı çürütmez, ölçütü sınar. Sinkondrozun ölçütü malzemedir, ömrü değil.

Simfizler neden hep belli yerlerde

Kapanışta bir konum sorusu var.

Simfizleri say: iki kalça kemiğinin öndeki birleşmesi, omurlar arasındaki yastıklar, göğüs kemiğinin üst iki parçasının birleştiği yer.

Ortak bir yan görünüyor. Hepsi ya orta hatta iki yarıyı, ya da üst üste dizilen iki parçayı birleştiriyor.

Neden? Çünkü bu iki durumda da aynı iki istek çakışıyor.

Bağlamak gerekiyor: iki yarı ayrılmamalı, iki parça kaymamalı.

Esnemek de gerekiyor: Ders 06-73'te halkanın biraz açılabilmesi gerektiğini, Ders 07-03'te omurganın eğilip doğrulabilmesi için her yastığın hem izin verip hem geri getirmesi gerektiğini kurmuştuk.

ORTA HATTAKİ VE ÜST ÜSTE DİZİLEN BİRLEŞMELERDE AYNI İKİ İSTEK ÇAKIŞIR: BAĞLAMAK VE ESNEMEK — SİMFİZ TAM BU KESİŞİMİN ÇÖZÜMÜDÜR.

Ve Ders 06-25'te kurduğumuz okuma burada tamamlanıyor. Orada "tek kemik" ifadesinin ya orta hatta kurulmuş ya kaynaşmış bir çift anlamına geldiğini söylemiştik. Şimdi üçüncü bir hâl görünüyor: orta hatta kaynaşmamış ama bağlanmış bir çift. Kaynaşma ile ayrı durmak arasındaki ara çözüm.

Kaynağın iki kartilajinöz alt türü tek derste vermesi Ders 07-05'teki kararla aynı. Gerekçe de aynı: ayrı ayrı verilseler iki bağımsız tanım gibi ezberlenirdi. Birlikte verilince aralarındaki farkın nereden geldiği — malzemenin kendisinden — görünür oluyor, ve bu fark iki adın taşıdığı asıl bilgi.

Kendin dene

Toparlayalım

• Büyüme plağı ile orta hattaki birleşme aynı sınıftadır ama farklı davranır (Ders 07-03).
• Farkı açıklayan tek şey malzemenin aynı olmamasıdır.
• Bir kıkırdak türü tek biçimli, düzgün ve kaygandır.
• Öteki türünün içinde lif demetleri vardır ve kaygan değildir.
• Tek biçimli kıkırdakla kurulan bağlantı sinkondroz, lif karışımlı olan simfizdir.
• Ayrım mesafede ya da dizilimde değil, malzemenin kendisindedir.
• Simfizi "daha hareketli kıkırdak eklem" diye tanımlamak sonuçla tanımlamaktır (Ders 07-01).
• Lif yalnız çekmeye, kıkırdak basıya ve bükülmeye direnir (Ders 07-03).
• Çelişki iki malzemeyi iki ayrı yere koyarak çözülebilir (Ders 06-01, Ders 06-31).
• ÇELİŞKİ İKİSİNİ KARIŞTIRARAK DA ÇÖZÜLEBİLİR; SİMFİZ İKİNCİ YOLU KULLANIR.
• "KIKIRDAK" TEK BİR MALZEME DEĞİL; LİF KATILDIĞINDA BAŞKA BİR MALZEME OLUR.
• Karışımın bedeli kayganlığın kaybıdır; simfizde zaten kayma yoktur.
• Düz kıkırdak sinkondrozda bağlayıcı, sinovyal eklemde kaplamadır (Ders 07-04).
• AYNI MALZEME BİR YERDE BAĞLAYICI, BAŞKA YERDE KAPLAMADIR.
• Rolü belirleyen malzeme değil, bulunduğu düzendir: boşluk yoksa bağlar, varsa kaydırır.
• Sinkondrozların çoğu geçicidir ama hepsi değildir.
• ÇOĞUNLUK BİR KURAL DEĞİLDİR; "GEÇİCİ" SİNKONDROZUN TANIMI DEĞİL, YAYGIN HÂLİDİR (Ders 06-53).
• Sinkondrozun ölçütü malzemedir, ömrü değil (Ders 07-05).
• Simfizler orta hatta iki yarıyı ya da üst üste dizilen iki parçayı birleştirir.
• Bu iki durumda aynı iki istek çakışır: bağlamak ve esnemek (Ders 06-73, Ders 07-03).
• SİMFİZ TAM BU KESİŞİMİN ÇÖZÜMÜDÜR.
• Orta hatta kaynaşmamış ama bağlanmış bir çift üçüncü bir hâldir (Ders 06-25).
• Kaygan yüzeylerin nerede işe yaradığı Bölüm 07.2'ye aittir.

Bir sonraki derste bölümü kapatıyoruz, ve baştan beri ertelediğimiz işi yapacağız. Ders 07-01'de iki soru olduğunu söylemiştik: arada ne var, ve ne kadar hareket var. O günden beri yalnız birincisini çalıştırdık — üç sınıf, beş alt tür, hepsi malzemeye göre. İkinci soruya hiç dönmedik. Şimdi dönüyoruz, ve asıl mesele iki sınıflandırmayı yan yana koymak: nerede aynı sonucu veriyorlar, nerede vermiyorlar, ve ayrıldıkları yerde hangisine güvenilir? Yapısal ve fonksiyonel sınıflandırmayı birleştirmek.