Şilöz Dolaşım ve Cisterna Chyli

Açılış

Bir yemekten sonra bağırsaktan emilen besinler iki ayrı yoldan kana ulaşır. Şekerler ve amino asitler bağırsak tüylerinin kan kapillerlerine girer, kapı veniyle karaciğere gider ve orada işlendikten sonra genel dolaşıma katılır. Yağların büyük bölümü ise bu yolu hiç kullanmaz: bağırsak hücrelerinde büyük damlacıklar hâlinde paketlenir, bağırsak tüyünün ortasındaki lenf kapillerine girer ve karaciğere uğramadan, göğüs kanalı üzerinden boyundaki sol ven açısında kana karışır. Bu yağdan zengin, süt beyazı lenfe şilus, izlediği yola da şilöz dolaşım denir.

Yağlar neden kan kapillerlerine değil de lenf kapillerlerine girer? Bağırsaktan gelen bu beyaz lenf karında nerede toplanır? Ve bir hastanın beslenmesinde yağın türünü değiştirmek, göğüs kanalından sızan bir sıvıyı nasıl azaltabilir?

Bu derste ne olacak

Önce yağların bağırsak hücresinde nasıl paketlendiğini ve bu paketlerin neden lenf kapillerine yöneldiğini göreceğiz. Sonra bağırsak tüyündeki lenf kapillerini ve şilusu bağırsak duvarından karnın arka duvarına taşıyan yolu izleyeceğiz. Ardından bu yolun göğüs kanalına bağlandığı noktayı, cisterna chyli'yi, konumu ve değişkenliğiyle ele alacağız. Son olarak yağların karaciğeri atlayarak kana girmesinin sonuçlarını ve bu yolun bozulduğu iki klinik tabloyu inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Yağın paketlenmesi: şilomikron

Bağırsak boşluğunda yağlar, safra tuzlarının yardımıyla sindirilir ve yağ asitleri ile monogliseritlere ayrılır. Bu küçük moleküller bağırsak hücrelerine, enterocytus'a, girer. Hücrenin içinde uzun zincirli yağ asitleri yeniden trigliseride dönüştürülür, kolesterol ve yağda çözünen vitaminlerle birleştirilir ve apolipoprotein B-48 adlı bir proteinden oluşan bir kılıfla sarılır. Böylece şilomikron denen büyük parçacıklar oluşur.

Şilomikronlar hücrenin kan damarına bakan yüzünden, bağırsak tüyünün iç bölümüne, lamina propria'ya bırakılır. Burada iki seçenekleri vardır: kan kapillerleri ya da tüyün ortasındaki lenf kapilleri. Bağırsak tüylerinin kan kapillerlerinin duvarında küçük delikler bulunsa da bu delikler, altlarındaki sürekli taban zarıyla birlikte, birkaç yüz nanometre büyüklüğündeki şilomikronların geçmesine izin vermez. Lenf kapillerlerinin duvarında ise Ders 09-26'da gördüğümüz gevşek bağlantılar ve sürekli bir taban zarının yokluğu, bu büyük parçacıkların içeri girmesine olanak verir.

Bağırsak tüyünden karın arka duvarına

Her bağırsak tüyünün, villus intestinalis'in, ortasında bir, bazen iki merkezi lenf kapilleri uzanır. Tüyün içinde bağırsak duvarının kas katmanından gelen ince düz kas lifleri bulunur. Bu lifler kasıldığında tüy kısalır ve merkezi lenf kapillerindeki şilusu tüyün tabanına doğru sıkar. Kapiller tüyün tabanında bağırsak duvarındaki lenf ağına açılır.

Bağırsak duvarından çıkan lenf damarları ince bağırsağın askısı, mesenterium, içinde ilerler ve yol boyunca yüzlerce mezenter düğümünden geçer. Bu düğümlerden çıkan damarlar üst mezenterik arterin çıkış yerinin çevresindeki aort önü düğümlerinde toplanır ve Ders 09-28'de gördüğümüz truncus intestinalis'i oluşturur. Yağlı bir yemekten sonra karın ameliyatı yapılan hastalarda bağırsak askısındaki lenf damarları süt beyazı ince çizgiler olarak görülebilir. İtalyan hekim Gaspare Aselli 1622'de yeni beslenmiş bir köpekte bu beyaz çizgileri gördü ve onlara "süt damarları" (venae lacteae) adını verdi; merkezi lenf kapillerinin İngilizcedeki adı da bu gözlemden gelir.

Cisterna chyli: birleşme noktası

Bağırsak trunkusu, iki bel trunkusuyla birlikte, birinci ve ikinci bel omurları hizasında, aortun sağında ve arkasında birleşir. Birleşme noktası birçok insanda birkaç santimetre uzunluğunda, ince duvarlı, kese biçimli bir genişleme oluşturur: cisterna chyli. Kese diyaframın sağ bacağının, crus dextrum'un, arkasında, omur gövdesinin önünde durur. Bazı insanlarda ise bir kese yerine birbirine bağlı birkaç kanaldan oluşan bir ağ bulunur.

Kesede bacakların ve pelvisin berrak lenfi ile bağırsağın süt beyazı şilusu karışır. Göğüs kanalı bu keseden başlar ve aortla birlikte diyaframı geçerek yukarı çıkar. Yağlı bir yemekten sonra bağırsak lenfinin akımı belirgin olarak artar ve göğüs kanalındaki lenf beyazlaşır; açlıkta ise akım azalır ve lenf daha berrak olur.

Karaciğeri atlamanın sonuçları

Şilomikronlar sol ven açısında kana katıldıktan sonra doğrudan kalbe ve oradan bütün bedene dağılır. İskelet kaslarının ve yağ dokusunun kapillerlerinin iç yüzündeki lipoprotein lipaz enzimi, şilomikronların içindeki trigliseritleri parçalar ve açığa çıkan yağ asitleri bu dokulara girer. Geriye kalan küçülmüş parçacıklar ancak bundan sonra karaciğer tarafından kandan temizlenir. Böylece emilen yağın büyük bölümü karaciğere uğramadan kaslara ve yağ dokusuna ulaşır.

Yağlı bir yemekten sonraki birkaç saat içinde kan şilomikronlarla dolar ve alınan kan örneğinin sıvı kısmı bulanık, süt beyazı görünebilir. Kandaki yağların ölçüldüğü bazı testlerde bu yüzden kişiden birkaç saat aç kalması istenir: şilomikronların kandan temizlenmesi için zaman gerekir.

Klinik bağ: şilöz sızıntı ve orta zincirli yağlar

Göğüs kanalı ya da cisterna chyli bir ameliyatta zedelendiğinde şilus çevreye sızar. Göğüste bu durum, Ders 09-29'da gördüğümüz şilotoraksı, karında ise karın boşluğunda süt beyazı sıvı birikmesini, şilöz asiti oluşturur. Karın arka duvarındaki ameliyatlar, örneğin aort ameliyatları ya da testis kanserinde aortun çevresindeki düğümlerin çıkarılması, cisterna chyli ve çevresindeki lenf damarlarını zedeleyebilir.

Bu sızıntıların tedavisinde beslenme doğrudan anatomiye dayanır. Altı ile on iki karbonlu orta zincirli yağlar şilomikrona paketlenmez; bağırsak hücresinden doğrudan kan kapillerlerine geçer ve kapı veniyle karaciğere gider. Hastanın beslenmesinde uzun zincirli yağlar kısılıp yerine orta zincirli yağlar verildiğinde, bağırsaktan gelen şilus akımı azalır ve sızıntının kapanması kolaylaşır. Çoğunlukla çocuklukta ortaya çıkan, bağırsak lenf damarlarının genişleyip sızdırdığı birincil bağırsak lenfanjiektazisinde, Waldmann hastalığında, de aynı beslenme ilkesi kullanılır; bu hastalarda lenfle birlikte proteinler ve lenfositler bağırsağa kaybolur, kanda albümin düşer ve bacaklarda şişlik gelişir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Şekerler ve amino asitler kan kapillerlerinden kapı venine, uzun zincirli yağlar lenf yoluna girer.
• Bağırsak hücreleri uzun zincirli yağları apolipoprotein B-48 kılıflı şilomikronlara paketler.
• Şilomikronlar kan kapillerlerinin duvarından geçemeyecek kadar büyüktür ve vas chyliferum'a girer.
• Tüy içindeki düz kas lifleri merkezi lenf kapillerindeki şilusu tüyün tabanına sıkar; şilus mezenter düğümlerinden geçip truncus intestinalis'e ulaşır.
• Cisterna chyli birinci-ikinci bel omurları hizasında, aortun sağında ve arkasında, crus dextrum'un arkasındadır; bazı insanlarda kese yerine bir ağ bulunur.
• Şilomikronlardaki yağın büyük bölümü karaciğere uğramadan kas ve yağ dokusuna ulaşır; yağlı yemek sonrasında kan örneği bulanıklaşabilir.
• Şilotoraks, şilöz asit ve Waldmann hastalığında orta zincirli yağlarla beslenme şilus akımını azaltır.

Bu derste bağırsaktan başlayan derin lenf yolunu karın arka duvarına ve göğüs kanalına kadar izledik. Bedenin lenf damarları da, venler gibi, derideki yüzeyel ağ ve kasların arasındaki derin ağ olarak ikiye ayrılır. Bir sonraki derste bu iki ağın fasyaya göre nasıl ayrıldığını, aralarındaki bağlantının hangi yöne çalıştığını ve derideki yüzeyel ağın bedenin sınırında ne iş gördüğünü göreceğiz. Yüzeyel ve Derin Lenf Akımı.