Sfenoid Kemik

Açılış

Elli iki yaşındaki bir adam, son bir yılda kapı pervazlarına ve masaların köşelerine sık sık omzuyla çarpmaya başladığını fark eder. Araba kullanırken yan şeritten gelen araçları geç görmektedir. Göz doktoru görme alanı testinde, iki gözün de dış yarısının görme alanının kaybolduğunu bulur; adam karşısını görmekte, ama iki yanını görememektedir. Çekilen manyetik rezonans görüntüsünde, kafatasının tabanının tam ortasındaki küçük bir çukurda oturan beyin altı bezinde, hipofizde, büyük ama iyi huylu bir tümör görülür. Tümör yukarı doğru büyüyerek görme sinirlerinin çaprazlaştığı yere bastırmaktadır. Beyin cerrahı, tümöre kafatasını açmadan, burnun içinden girerek ulaşacağını anlatır: burun boşluğunun arkasından, bir kemiğin içindeki hava boşluğundan geçecek ve bezin oturduğu çukurun tabanını açacaktır. Adamın aklına bir soru takılır: burnunun arkasındaki bir kemik, nasıl olur da hem gözlerinin sinirine hem beyninin altındaki bir beze bu kadar yakın olabilir?

Kafatası tabanının ortasındaki kemik neden neredeyse bütün öbür kafatası kemiklerine dokunur? Bu kemiğin karmaşık biçimi neden kaynaklanır? Ve neden kafatasının en çok delik taşıyan kemiğidir?

Bu derste ne olacak

Önce kafatası tabanının ortasında neden bir bağlayıcı kemik bulunduğunu soracağız. Sonra bu kemiğin karmaşık biçiminin nereden geldiğini göreceğiz. Ardından merkezde olmanın neden çok sayıda geçit demek olduğunu kuracağız. Son olarak üst yüzündeki eyer biçimli çukura ve içindeki beze, açılıştaki adama dönerek bakacağız.

Sıfır noktası

Mekanizma

Ortada neden bir kemik var

Kafatasının iki bölümü olduğunu görmüştük: beyni saran kutu ve yüzü kuran çerçeve. Bu iki sistemin buluştuğu yer kafatası tabanının ortasıdır: gözlerin arkası, burun boşluğunun üstü ve gerisi, ağzın yukarısı. İki sistem bir yerde buluşuyorsa orada onları birbirine bağlayan bir şey bulunmalıdır. Sfenoid bu bağlayıcıdır. Önde göz çukurlarının ve burun boşluğunun arka duvarına, yanlarda kafatası kubbesinin yan duvarına, arkada beyni taşıyan tabana katılır. Kafatasını oluşturan öbür kemiklerin hepsine ve yüz kemiklerinin birçoğuna dokunur.

Ders 06-24'te alın kemiğinin iki içeriğin arasında durduğunu, üst yüzünün beynin tabanı, alt yüzünün gözün tavanı olduğunu görmüştük. Sfenoid aynı durumun büyütülmüş hâlidir: bir kemik iki içeriğe değil, iki sisteme birden komşudur.

Karmaşıklık neyin bedeli

Sfenoidin biçimi ilk bakışta karmaşıktır: ortada küp biçimli bir gövde, gövdeden iki yana açılan küçük ve büyük kanatlar, gövdenin altından aşağı inen iki çıkıntı. Bu karmaşıklık, kemikten istenen işlerin sayısından gelir. Küçük kanatlar göz çukurlarının arka tavanına ve beynin ön tabanının arka kenarına katılır. Büyük kanatlar şakakta kafatasının yan duvarına, göz çukurunun dış duvarına ve beynin şakak bölümünün oturduğu orta çukurun tabanına katılır. Gövde burun boşluğunun tavanının arka bölümünü kurar ve üstünde beyin altı bezini taşır. Aşağı inen çıkıntılar, processus pterygoideus, ağzın arka bölgesinde çiğneme kaslarının bir bölümüne tutunma yeri verir.

Dört ayrı yönde dört ayrı işe hizmet eden bir yapı, tek bir sade biçimde kalamaz. Ders 06-25'te parietal kemiğin tek bir işi olduğunu ve biçiminin bu yüzden sade bir kavisli levha olduğunu görmüştük. Aynı kafatasında, birkaç santimetre ötede, sfenoidin biçiminin tarif edilmesi güçtür. İki kemik arasındaki fark malzemede değil, buluşan işlerin sayısındadır. Bir kemiğin karmaşıklığı, kaç farklı işin orada buluştuğunun ölçüsüdür. Sfenoidin her bir parçası, "hangi komşuya hizmet ediyor" sorusuyla yerine oturur.

Merkezde olmak çok geçit demek

Beyin ile yüz arasında sürekli gidip gelen yapılar vardır: gözü, göz kaslarını, çiğneme kaslarını ve yüzün derisini çalıştıran ve hissettiren sinirler, bu bölgeleri besleyen damarlar. Hepsinin kafatası tabanından bir yerden geçmesi gerekir ve beyin kutusundan yüze giden en kısa yol tabanın ortasından, yani sfenoidin içinden ya da kenarından geçer. Merkezde olmak, yalnızca çok komşu değil, çok sayıda geçit demektir.

Sfenoid bu yüzden kafatasının en çok açıklık taşıyan kemiklerinden biridir ve Ders 06-20'de gördüğümüz açıklık türlerinin hepsi bu kemikte bir arada bulunur. Küçük kanadın kökünden geçen kısa kanaldan, canalis opticus, görme siniri göz çukuruna girer. Küçük ve büyük kanatların arasında kalan uzun yarıktan, fissura orbitalis superior, gözü hareket ettiren sinirler ve gözün duyusunu taşıyan sinir geçer. Büyük kanadın tabanında yuvarlak bir delik, foramen rotundum, ve onun gerisinde oval bir delik bulunur; yüzün orta ve alt bölümünün duyusunu ve çiğneme kaslarını taşıyan sinir dalları bu deliklerden çıkar. Biraz daha geride küçük bir delikten de, kafatası iç yüzünde oluklar bırakan zar atardamarı kafatasına girer.

Okuma yordamının kafatasında açıklıklara ağırlık verdiğini görmüştük. Sfenoidde bu soru, kemiğin anlatabileceklerinin yarısını tek başına anlatır.

Eyerdeki bez

Sfenoidin gövdesinin üst yüzünde, tam ortada, eyer biçiminde bir çukur vardır: önde ve arkada birer yükselti, ortada derin bir çanak. Bu çukurda oturan şey bir kemik ya da kas değil, beyin altı bezidir. Çukur, oturduğu bezin biçimini taşır; kemik yüzeyi, komşusunun ne tür bir yapı olduğu fark etmeksizin, onun yerini yazar.

Eyerin hemen altında, gövdenin içinde bir hava boşluğu, sinus sphenoidalis, bulunur ve burun boşluğunun arka üst bölümüne açılır. Eyerin hemen önünde ve üstünde ise iki görme sinirinin birbirine yaklaşıp liflerinin bir bölümünün karşı tarafa geçtiği çapraz durur. Eyerin iki yanında, beynin kanını toplayan iki geniş toplardamar boşluğu uzanır; gözü hareket ettiren sinirler ve beyni besleyen büyük atardamarlardan biri bu boşlukların içinden ya da duvarından geçer. Kafatasının ortasındaki küçük bir alanda, bez, görme sinirlerinin çaprazı, göz sinirleri, büyük bir atardamar ve bir hava boşluğu yan yana durur.

Klinik bağ: burundan eyere giden yol

Açılıştaki adama dönelim. Beyin altı bezinde gelişen tümör büyüdükçe eyerin içine sığmaz ve önce yukarıya, eyerin hemen üstündeki görme sinirleri çaprazına doğru genişler. Çaprazda karşı tarafa geçen lifler, iki gözün de görme alanının dış yarısından gelen görüntüyü taşır. Tümör bu lifleri ezdiğinde, adamın yaşadığı gibi, iki yanını görmez hâle gelir; karşısını gören lifler ise çaprazın kenarından geçtiği için daha uzun süre korunur.

Cerrahın seçtiği yol, bu dersin ana fikrinden çıkar. Eyer kafatasının ortasındadır ve tam altında burun boşluğuna açılan bir hava boşluğu vardır. Cerrah ince bir kamerayla burun deliğinden girer, burun boşluğunun arka üst köşesinden sfenoid sinüsün ön duvarını açar, sinüsün içinden geçerek eyerin ince tabanını kaldırır ve beze aşağıdan ulaşır. Kafatası kubbesini açmadan, beyni kaldırıp itmeden, kafatasının en derindeki noktalarından birine varılır. Bu yolun güvenliği de komşuları bilmeye dayanır: eyerin iki yanındaki toplardamar boşlukları ve büyük atardamar, cerrahın yanlara doğru ne kadar ilerleyebileceğini belirler. Sinüsün biçimi ve içindeki bölmeler kişiden kişiye değiştiği için, ameliyattan önce görüntüler bu açıdan dikkatle incelenir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Sfenoid, kafatası tabanının ortasında, beyni saran kutu ile yüzü kuran çerçeveyi birbirine bağlar ve kafatası kemiklerinin hepsine dokunur.
• Karmaşık biçimi, kemiğe dört ayrı yönden gelen işlerin buluşmasından doğar; tek işi olan parietal ise sadedir.
• Küçük ve büyük kanatlar göz çukuruna, kafatası yan duvarına ve beyin tabanına; processus pterygoideus çiğneme kaslarına katılır.
• Merkezde olmak çok geçit demektir: canalis opticus, fissura orbitalis superior ve foramen rotundum gibi açıklıklar beyinden yüze giden yolları taşır.
• Corpus ossis sphenoidalis'in üstündeki sella turcica'da hipofiz oturur; altında sinus sphenoidalis, önünde görme sinirleri çaprazı, iki yanında toplardamar boşlukları vardır.
• Büyüyen hipofiz tümörü çaprazı ezerek iki yanlı dış görme alanı kaybına yol açar.
• Bez, burun boşluğundan sfenoid sinüs içinden geçilerek, kafatası açılmadan alttan ameliyat edilebilir.

Bu derste kafatasının ortasındaki sert ve kalın kavşak kemiğini okuduk. Bir sonraki derste hemen önüne geçiyoruz ve tam tersi bir kemikle karşılaşıyoruz: kafatasının en ince ve en kırılgan parçası, bir bölümü kalbur gibi delik deşik. Beyni taşıyan tabanın bir yerinde bu kadar incelebilmesinin neden bir hata olmadığını, başın ağırlığının bu kemiğin üzerinden geçmediğini hatırlayarak göreceğiz. Etmoid Kemik.