Sesamoid ve Pnömatik Kemikler

Açılış

Kırk beş yaşında bir adam, ıslak merdivende ayağı kayınca dizinin üstüne sert biçimde düşer. Diz kapağının önü hızla şişer. Acil serviste sedyeye sırtüstü yatırılır ve hekim ondan dizini düz tutarak bacağını sedyeden kaldırmasını ister. Adam uyluğunun ön yüzündeki kasları kastığını hisseder ama topuğu sedyeden kalkmaz. Hekim parmaklarını diz kapağının üstünde gezdirdiğinde iki kemik parçasının arasında bir çukurluk hisseder. Grafi, diz kapağının enine ikiye ayrıldığını gösterir. Uyluk kasları sağlamdır, sinirleri sağlamdır; yine de bacak düz kaldırılamaz. Diz kapağı küçük, yuvarlak bir kemik olduğu hâlde, onun kırılması neden bütün bacağı bu kadar güçsüz bırakır?

Diz kapağı gibi bir tendonun içinde gelişen kemiklerin işi nedir? Kafatasının bazı kemiklerinin içi neden havayla doludur? Ve bu iki tür neden uzun, kısa, yassı ve düzensiz kemik sınıflarının hiçbirine girmez?

Bu derste ne olacak

Önce bu iki türün dört biçim sınıfının neden dışında kaldığını göreceğiz. Sonra tendon içindeki kemiğin işini kaldıraç üzerinden türetecek ve açılıştaki dize döneceğiz. Ardından onu, tendonu kemiğe bastıran bir başka yapıyla karşılaştıracağız. Sonra kafatasındaki hava boşluklarına geçecek ve bunların işlevi hakkında neyin bilinip neyin tartışmalı olduğunu ayıracağız.

Sıfır noktası

Mekanizma

İki tür, iki ayrı sebeple dışarıda

Dört biçim sınıfı tek bir soruya cevap veriyordu: kemiğin boyutları birbirine göre nasıl? Sesamoid ve pnömatik kemikler bu soruya göre değil, başka sorulara göre tanımlanır. Sesamoid kemik bir konum tarifidir: nerede geliştiği, yani bir tendonun içinde olması onu ayırır. Pnömatik kemik bir içerik tarifidir: içinde ne taşıdığı, yani hava onu ayırır.

Bu yüzden bir kemik aynı anda iki şekilde adlandırılabilir. Alın kemiği biçimine göre yassı bir kemiktir, içinde hava boşluğu taşıdığı için de pnömatiktir. Bu iki tür dört sınıfın bir hatası değildir; o sınıflandırmanın yalnızca biçimi ölçtüğünü ve başka eksenlerde başka farklar olduğunu gösterir.

Sesamoid: tendonu kemikten uzaklaştırmak

Bir önceki dersten kalan kaldıraç fikrini burada bir adım ileri taşıyalım. Bir kas bir eklemi döndürürken döndürme etkisi iki şeye bağlıdır: kasın uyguladığı kuvvete ve moment koluna. Bir kapıyı menteşeye yakın bir noktadan itmek zordur, kolun bulunduğu kenardan itmek kolaydır; kuvvet aynıdır, değişen dönme noktasına olan uzaklıktır.

Bir tendon bir eklemin üstünden geçerken kemiğe yapışık gibi geçerse moment kolu kısa kalır ve kas ne kadar güçlü çekerse çeksin döndürme etkisi sınırlıdır. Tendonun içinde sert bir blok bulunursa bu blok tendonu kemikten iterek uzaklaştırır; moment kolu uzar ve aynı kas kuvveti daha büyük bir döndürme üretir. Sesamoid kemiğin başlıca işi budur.

Sesamoid kemik bir iş daha görür. Tendon eklemin üzerinde bükülerek geçtiği yerde alttaki kemiğe sürtünür. Tendonun içindeki kemik, arka yüzünde kıkırdakla kaplı, düzgün bir eklem yüzü taşır; tendon doğrudan kemiğe sürtünmek yerine bu yüzey kayar. Böylece hem baskı hem sürtünme tendonun lifli dokusundan alınıp sert bir dokuya verilmiş olur.

Diz kapağı, patella, bedendeki en büyük sesamoid kemiktir. Uyluğun ön yüzündeki büyük kasın, musculus quadriceps femoris, tendonu içinde gelişir; diz kapağından aşağıda bu yapı kaval kemiğine uzanan güçlü bir bağ olarak devam eder, ligamentum patellae. Daha küçük sesamoid kemikler de vardır: ayak başparmağının tabanında, başparmak kemiğinin başının altında genellikle iki tane bulunur; el bileğinin küçük parmak tarafındaki bezelye biçimli kemik de bir tendonun içinde durur. Bazı küçük sesamoid kemiklerin sayısı ve yeri kişiden kişiye değişir.

Klinik bağ: kırık diz kapağı

Açılıştaki adama dönelim. Dizi düz tutarak bacağı kaldırmak, uyluk kasının çekişinin diz kapağı ve onun altındaki bağ yoluyla kaval kemiğine kesintisiz iletilmesini gerektirir. Bu zincire dizi düzelten mekanizma denir: kas, tendonu, diz kapağı ve diz kapağı bağı. Diz kapağı enine kırılıp parçalar birbirinden ayrıldığında zincir ortasından kopar. Kas kasılır, üst parça yukarı çekilir, ama kuvvet kaval kemiğine ulaşmaz. Hekimin istediği basit hareket bu yüzden bir test olarak kullanılır: bacağın düz kaldırılamaması, zincirin bir yerinden koptuğunu düşündürür.

Diz kapağının moment kolundaki rolü, cerrahinin seçimlerine de yön verir. Parçalı ve onarılamaz kırıklarda diz kapağının bir bölümü ya da tamamı çıkarılabilir; bu durumda tendon yeniden kemiğe yaklaşır, moment kolu kısalır ve aynı kas aynı dizi düzeltmek için daha çok kuvvet harcamak zorunda kalır. Bu yüzden mümkün olduğunda parçalar yerine konup tespit edilir ve kemik korunur.

İki zıt çözüm

Ders 05-29'da gördüğümüz bağ şeritleri, retinaculum, el ve ayak bileğinde tendonları kemiğe bastırarak yerinde tutar. Sesamoid kemik ise tendonu kemikten uzaklaştırır. İki yapı tendonla kemik arasındaki uzaklık üzerinde ters yönde çalışır ve ikisi de yerindedir, çünkü farklı sorunları çözerler.

Bilekte sorun tendonun yolunun kaymasıdır: el bükülünce tendonlar bir yay kirişi gibi kalkmak ister, kuvvetin yönü bozulur. Çözüm yolu sabitlemektir. Dizde ise sorun moment kolunun kısalığıdır: büyük bir kütleyi kaldıran kasın kaldıraç kolu yetersiz kalır. Çözüm uzaklığı artırmaktır. Bir yapıyı kural hâline getirmeden önce hangi soruna cevap verdiğini sormak gerekir; aynı aile içindeki iki çözüm, iki farklı sorunda ters yönlere gidebilir.

Pnömatik: içi havayla dolu kemik

Kafatasının bazı kemiklerinin içinde havayla dolu boşluklar bulunur. Bunların en tanınanları burun boşluğunun çevresindeki sinüslerdir: alın kemiğinin içindeki sinus frontalis, üst çene kemiğinin içindeki sinus maxillaris, burnun kökü ile göz çukurları arasındaki küçük hava hücreleri ve kafatası tabanının ortasındaki kemiğin içindeki sinüs. Hepsi burun boşluğuna açılır ve iç yüzleri burnun mukozasının devamıyla döşelidir. Kulağın arkasındaki çıkıntının içindeki hava hücreleri, cellulae mastoideae, ise orta kulakla bağlantılıdır.

Bu boşlukların varlığı, yerleri ve bağlantıları kesin olarak bilinir. İşlevleri ise o kadar net değildir. En sık söylenen açıklama kafatasının ağırlığını azaltmalarıdır: baş boyun kasları tarafından sürekli dengelenir ve ağırlığın her gramı her an ödenen bir bedeldir. Kemiğin içinin boşaltılabilmesi de Ders 06-01'de kurduğumuz ilkeyle uyumludur: dış yüzeyler yükü taşırken iç bölüm daha az iş yapar. Bunun yanında sesin tınısına katkı, solunan havanın nemlendirilmesi ve yüzün büyümesi sırasında kemiklerin genişlerken içlerinin boşalması gibi başka açıklamalar da ileri sürülmüştür. Bunların hangisinin ne ölçüde geçerli olduğu tartışmalıdır. Burada net olan yapının kendisidir; net olmayan, bu boşlukların tek bir amaçla açıklanıp açıklanamayacağıdır.

Uzun kemikteki boşluk kemik iliğiyle dolar ve kan yapımına ayrılır; kafatasındaki boşluklar ise havayla dolar ve bir hava yoluna açılır. Bu açıklığın bir bedeli de vardır: burnun mukozasındaki bir iltihap sinüslere yayılabilir ve sinüs ağzı şişip tıkandığında boşlukta salgı birikir. Sinüzitte yüzde ya da alında hissedilen basınç buradan gelir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Sesamoid kemik bir konum, pnömatik kemik bir içerik tarifidir; ikisi de dört biçim sınıfının ekseninin dışındadır.
• Döndürme etkisi kuvvete ve moment koluna bağlıdır; os sesamoideum tendonu kemikten uzaklaştırarak moment kolunu uzatır.
• Sesamoid kemik tendonun kemiğe sürtünmesini de üstlenir; arka yüzü kıkırdakla kaplıdır.
• Patella, musculus quadriceps femoris tendonunun içindeki en büyük sesamoid kemiktir; altında ligamentum patellae devam eder.
• Diz kapağı enine kırılıp parçalar ayrılınca dizi düzelten zincir kopar ve bacak düz kaldırılamaz.
• Retinaculum tendonu kemiğe yaklaştırır, sesamoid kemik uzaklaştırır; farklı sorunlara verilmiş zıt çözümlerdir.
• Sinus frontalis, sinus maxillaris ve öbür sinüsler burun boşluğuna, cellulae mastoideae orta kulağa açılır.
• Hava boşluklarının yapısı kesin, işlevleri tartışmalıdır; ağırlık azaltma en sık söylenen açıklamadır ama tek açıklama değildir.

Bu derste biçim sınıflarının dışında kalan iki türü, biri konumu, öbürü içeriği yüzünden ayrı tuttuk. Bir sonraki derste yeniden uzun kemiğe dönüyor, ama bu kez onun içine bakıyoruz: bir uzun kemik baştan sona aynı yapıda değildir, çünkü gövdesi eğilip burulurken uçları komşu kemikle temas edip yük aktarır. İki ayrı yükün iki ayrı çözümünü ve aralarındaki geçiş bölgesini göreceğiz. Epifiz, Metafiz ve Diyafiz.