Sebase Bezler

Açılış

On dört yaşındaki bir çocuğun yüzünde, alnında ve sırtında siyah noktalar, beyaz kabarıklıklar ve kızarık sivilceler belirmeye başlar. Aynı çocuğun avuç içlerinde ve ayak tabanlarında tek bir sivilce yoktur ve hiçbir zaman olmayacaktır. Ergenlik sivilcesinin yerleştiği bölgeler rastgele değildir; yağ bezlerinin en yoğun ve en büyük olduğu bölgelerdir. Ergenlikte artan hormonlar bu bezleri büyütür ve daha çok yağ üretmelerine yol açar. Avuç içi ve tabanda ise yağ bezi hiç bulunmaz. Sivilcenin haritası, yağ bezlerinin deri üzerindeki dağılımının haritasıdır.

Yağ bezleri nerede bulunur ve deriye nasıl açılır? Salgılarını nasıl üretirler? Ve bu bezlerin tıkanması ya da aşırı çalışması hangi sorunlara yol açar?

Bu derste ne olacak

Önce yağ bezlerinin yapısını ve kıl folikülüyle ilişkisini göreceğiz. Sonra hücrelerin kendileri parçalanarak salgıya dönüştüğü üretim biçimini ele alacağız. Ardından salgının, sebumun, içeriğini ve derideki işlevlerini, bezlerin vücuttaki dağılımını ve hormonlarla ilişkisini açıklayacağız. Son olarak ergenlik sivilcesini ve göz kapağındaki yağ bezlerinin tıkanmasını inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Yapı ve kıl folikülüyle ilişki

Yağ bezleri, glandulae sebaceae, dermiste bulunan, üzüm salkımına benzeyen birkaç keseden oluşur. Her kesenin çevresinde bölünen küçük hücrelerden oluşan bir sıra bulunur; ortaya doğru hücreler büyür ve yağ damlacıklarıyla dolar. Keselerin birleştiği kısa bir kanal, çoğunlukla kıl folikülünün, folliculus pili, üst bölümüne açılır. Ders 05-13'te gördüğümüz kıl folikülü, yağ bezi ve kılı dikleştiren küçük kas, musculus arrector pili, birlikte bir birim oluşturur.

Bazı bölgelerde yağ bezleri bir kıl folikülüne bağlı olmadan doğrudan yüzeye açılır. Göz kapaklarının içindeki sert bağ dokusu plakasına, tarsus'a, gömülü uzun yağ bezleri kirpiklerin arkasından kapak kenarına açılır ve gözyaşının yağlı tabakasını üretir. Dudak kenarında, meme başı çevresinde, areola mammae'de, ve dış genital organların bazı bölümlerinde de foliküle bağlı olmayan yağ bezleri bulunur. Dudakta ve yanak içinde görülen küçük sarımsı noktalar bu türden, yerinden kaymış yağ bezleridir ve zararsızdır.

Holokrin üretim

Yağ bezinin hücreleri salgılarını dışarı vermek yerine kendileri salgıya dönüşür. Kesenin çevresindeki hücreler bölündükçe yeni hücreler ortaya doğru itilir. Bu hücreler yağla dolup şişer, çekirdeklerini ve öteki yapılarını yitirir ve sonunda parçalanır. Hücrenin bütün içeriği kanala dökülür ve sebum olarak dışarı akar.

Bu üretim biçimine holokrin salgı denir. Ders 05-07'de keratinositin ölerek boynuz katmanının bir yapı taşına dönüştüğünü gördük; yağ bezi hücresi de ölerek ürünün kendisi olur. Bezin salgı üretmeyi sürdürmesi, kaybedilen hücrelerin yerine yenilerinin sürekli bölünmesine bağlıdır. Bu yüzden yağ bezleri hücre bölünmesi durdurulduğunda ya da bölünen hücreler baskılandığında küçülür.

Sebum, dağılım ve hormonlar

Sebum kılı ve derinin yüzeyini ince bir yağ tabakasıyla kaplar. Kılın kurumasını ve kırılmasını azaltır, boynuz katmanının yumuşak kalmasına yardım eder ve bazı mikroplara karşı koruyucu etki gösterir. Terle birlikte deri yüzeyinde ince bir su-yağ karışımı oluşturur.

Yağ bezleri avuç içi ve ayak tabanı dışında derinin hemen her yerinde bulunur. En yoğun ve en büyük oldukları bölgeler yüz, özellikle alın, burun ve çene, saçlı deri ve göğsün ve sırtın üst bölümüdür. Ders 05-03'te gördüğümüz kalın deride hem kıl hem yağ bezi yoktur.

Yağ bezlerinin büyüklüğü ve üretimi hormonlarla düzenlenir. Erkeklik hormonları, yani androjenler, bezleri büyütür ve sebum üretimini artırır. Yeni doğan bebeklerde anneden geçen hormonlar nedeniyle yağ bezleri birkaç hafta etkindir; çocuklukta küçülür ve ergenlikte hormonların artmasıyla yeniden büyür. Yaşlılıkta üretim azalır ve deri daha kuru hâle gelir.

Klinik bağ: sivilce ve şalazyon

Ergenlik sivilcesinde birkaç süreç birlikte çalışır. Androjenlerin etkisiyle sebum üretimi artar. Kıl folikülünün ağzını döşeyen hücreler olağandan fazla boynuzlaşır ve birbirine yapışarak ağzı tıkar; sebum içeride birikir ve komedon oluşur. Ağzı açık komedonlarda yüzeydeki madde havayla temas ederek koyulaşır ve siyah nokta olarak görülür. Folikülde çoğalan bakteriler ve bağışıklık sisteminin tepkisi iltihaplı kabarıklıklara ve ağır olgularda derin, iz bırakan şişliklere yol açar. Sivilcenin yüz, göğüs ve sırtta toplanması, yağ bezlerinin bu bölgelerdeki yoğunluğundan kaynaklanır.

Göz kapağının tarsus'una gömülü yağ bezlerinden biri tıkandığında salgı bezin içinde birikir ve çevresinde kronik bir iltihap gelişir. Kapakta ağrısız, sert, bezelye büyüklüğünde bir kabarıklık oluşur; buna şalazyon denir. Aynı bezlerin ya da kirpik foliküllerinin bezlerinin mikropla iltihaplanması ise ağrılı, kızarık arpacığa yol açar. İkisinin farkı, tıkanmanın kronik bir iltihaba mı yoksa ani bir enfeksiyona mı dönüştüğüdür.

Kendin dene

Toparlayalım

• Yağ bezleri, glandulae sebaceae, dermiste bulunur ve çoğunlukla folliculus pili'nin üst bölümüne açılır.
• Göz kapağının tarsus'unda, dudak kenarında ve areola mammae'de foliküle bağlı olmayan yağ bezleri bulunur.
• Yağ bezi hücreleri yağla dolup parçalanarak salgıya dönüşür; bu holokrin salgıdır.
• Sebum kılı ve deriyi yağlar, boynuz katmanını yumuşatır ve bazı mikroplara karşı koruyucudur.
• Yağ bezleri avuç içi ve ayak tabanında yoktur; yüzde, saçlı deride ve göğsün ve sırtın üst bölümünde en yoğundur.
• Androjenler yağ bezlerini büyütür; bezler yenidoğanda ve ergenlikte etkin, yaşlılıkta daha az etkindir.
• Sivilcede artan sebum, tıkanan folikül ağzı ve iltihap birlikte rol oynar; tarsus bezlerinin tıkanması şalazyona yol açar.

Bu derste kıl folikülüne açılan yağ bezlerini gördük. Bir sonraki derste yüzeye kendi kanalıyla açılan ter bezlerini, ekrin bezleri göreceğiz: salgılarını hücrelerini yitirmeden vermelerini, kanallarının terdeki tuzun bir bölümünü geri almasını ve bu bezlerin avuç içi ile ayak tabanı dahil derinin neredeyse her yerinde bulunmasını. Ekrin Ter Bezleri.