Radius

Açılış

İki buçuk yaşında bir oğlan, annesiyle karşıdan karşıya geçerken kaldırımın kenarında sendeler; annesi düşmesin diye onu bileğinden tutup hızla yukarı çeker. Çocuk bir an ağlar, sonra susar, ama o andan sonra sol kolunu kullanmaz. Kolunu gövdesinin yanında, dirsek hafifçe bükülü ve avucu aşağı bakacak biçimde sarkıtır; oyuncağını uzatınca sağ eliyle alır. Kolda şişlik ya da morluk yoktur. Acil servisteki hekim çocuğun dirseğini bir eliyle tutar, öbür eliyle bileğini kavrayıp avucunu yukarı doğru çevirirken dirseği büker. Başparmağının altında küçük bir tık hisseder. Birkaç dakika sonra çocuk sol eliyle uzanıp hekimin elindeki çıkartmayı alır. Anne şaşırır: kolu kırılmadıysa ne olmuştu, ve hekim neden yalnız avucunu çevirerek düzeltebilmişti?

Avuç yukarıdan aşağı çevrildiğinde önkolda hangi kemik hareket eder? Bir kemik komşusunun çevresinde nasıl döner ve bu dönme eli neden birlikte çevirir? Ve dönen kemiğin dirsekteki ucunu yerinde ne tutar?

Bu derste ne olacak

Önce radiusu üst ucundan alt ucuna adlandıracağız. Sonra önkolda neden iki kemik bulunduğunu ve dönme işinin hangisine düştüğünü kuracağız. Ardından dönme ekseninin önkolu nasıl çapraz geçtiğini ve elin neden radiusla birlikte döndüğünü göreceğiz. En sonda dirsekte radiusun başını tutan halkaya bakıp açılıştaki çocuğa döneceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Üstten alta radius

Radiusun üst ucunda disk biçimli bir baş bulunur. Başın üst yüzü hafifçe çukurdur ve Ders 06-48'de gördüğümüz humerusun top biçimli çıkıntısına, capitulum humeri'ye oturur. Başın kenarı ise çepeçevre kıkırdakla kaplı bir eklem yüzüdür: circumferentia articularis. Bu yüz, ulnanın üst ucunun dış yanındaki küçük bir çentiğe yaslanır ve iki kemik arasında üst radioulnar eklemi, articulatio radioulnaris proximalis, kurar.

Başın altında kemik daralır ve kısa bir boyun oluşur. Boynun hemen altında, iç ön yüzde pürüzlü bir kabartı, tuberositas radii, bulunur; kolun önündeki iki başlı kasın kirişi buraya tutunur. Gövde aşağı doğru kalınlaşır. İç kenarı, kemikler arası zarın tutunduğu keskin bir sırttır: margo interosseus.

Alt uç geniş ve yayvandır. Dış yanda, deri altında elle hissedilen sivri bir çıkıntı, processus styloideus radii, aşağı uzanır. İç yanda ulnanın alt ucunun oturduğu bir çentik, incisura ulnaris, bulunur ve burada alt radioulnar eklem, articulatio radioulnaris distalis, kurulur. Arka yüzde, başparmağı geriye açan kasın kirişinin çevresinden dolandığı küçük bir kabartı, tuberculum dorsale, vardır. Alt yüz ise el bileği kemiklerinden ikisiyle eklem yapar.

Neden iki kemik

Kolun üst bölümünde tek bir kemik vardı. Önkoldan ise iki ayrı hareket istenir. Dirsek bükülüp açılmalı; bu tek eksenli, kararlı bir menteşe hareketidir. El de avuç yukarı ve aşağı bakacak biçimde çevrilebilmelidir; bu ise önkolun boyuna eksen çevresinde dönmesidir.

Ders 06-48'de humerusun alt ucunun bu iki işi iki ayrı yüze böldüğünü görmüştük: makara biçimli yüz yalnız bükülmeye, top biçimli yüz bükülmeye ve dönmeye izin veriyordu. Önkolda da iş iki kemiğe bölünmüştür. Ulna, makarayı kavrayarak dirsekte menteşeyi kurar ve dönmez. Radius ise top biçimli yüzün üstünde dönerek elin çevrilmesini üstlenir.

Çapraz geçen eksen

Radiusun iki ucunun dönme sırasında ne yaptığına ayrı ayrı bakalım. Dirsekte radius başı, halka bağın içinde, kendi ekseni çevresinde yerinde döner; bir kapı tokmağı gibi. Bilekte ise radiusun geniş alt ucu yerinde dönmez: ulnanın alt ucunun çevresinde bir yay çizerek dolanır.

Bu iki gözlem dönme ekseninin yerini gösterir. Eksen üstte radius başının ortasından, altta ulnanın alt ucundan geçer. Böylece önkolu çapraz kesen bir çizgi çizer. Avuç yukarı bakarken, supinasyonda, iki kemik yan yana ve paraleldir. Avuç aşağı çevrildiğinde, pronasyonda, radiusun alt ucu ulnanın önünden içe doğru dolanır ve radius ulnanın üstünden çaprazlama geçer.

Kemikler arası zar bu dönme boyunca iki kemiği birbirine bağlar ve aralarındaki uzaklığı korur. Zarın lifleri çoğunlukla radiustan aşağı ve içe doğru ulnaya iner. Elden radiusa gelen kuvvetin bir bölümü bu lifler yoluyla ulnaya aktarılır ve oradan dirseğe ulaşır.

El neden radiusla döner

Dönen kemik önkoldadır, ama sonuç avuçta görülür. Bunun nedeni, elin ulnaya değil radiusa bağlı olmasıdır. Radiusun alt yüzü el bileği kemikleriyle doğrudan eklem yapar. Ulnanın alt ucu ise bilek kemiklerine doğrudan değmez; arada üçgen biçimli bir kıkırdak disk durur. Radius ulnanın çevresinde dolandığında, ona bağlı olan el de onunla birlikte döner.

Supinasyonda en güçlü kas, kirişi tuberositas radii'ye tutunan iki başlı kastır. Önkol bükülüyken bu kas radiusu, kirişinin sarıldığı kabartıdan çekerek döndürür. Bir vidayı sağ elle sıkıştırırken ya da bir kavanoz kapağını açarken kullanılan hareket budur ve supinasyon pronasyondan daha güçlüdür.

İki kemik ters yönde incelir

Radius dirsekte incedir, bilekte geniştir. Ulna ise bunun tersidir: dirsekte kalın ve baskın, bilekte ince ve geri çekilmiştir. Bu ters incelme kemiklerin işlerini izler. Radius bilekte elin yükünü taşıyan kemiktir; düşerken açık ele gelen kuvvet önce onun geniş alt ucuna biner. Dirsekte ise menteşenin ve yükün büyük bölümünü ulna taşır; radiusun orada yalnız dönebilecek küçük bir başa ihtiyacı vardır.

Klinik bağ: çekilmiş dirsek

Açılıştaki çocuğa dönelim. Radius başı, ulnaya karşı yalnız halka bağla tutulur. Küçük çocuklarda radius başı henüz tam gelişmemiştir ve bu bağ başı gevşekçe sarar. Dirsek düz ve önkol avuç aşağı bakacak biçimde çevrilmişken bileğinden ani bir çekme gelirse, radius başı aşağı kayar ve halka bağın bir bölümü başın üstünden kayarak radius başı ile humerus arasına sıkışır. Buna çekilmiş dirsek ya da radius başı yarı çıkığı denir.

Çocuk ağrı nedeniyle kolu kullanmaz; dirsek hafifçe bükülü, önkol pronasyonda kalır ve avucu yukarı çevirmek ağrılıdır. Kemik kırılmadığı ve yerinden tam çıkmadığı için şişlik ya da şekil bozukluğu genellikle görülmez. Hekimin yaptığı işlem dönme mekanizmasının tersidir: dirseği bükerken önkolu supinasyona çevirir; radius başı halka bağın içinde dönerken sıkışan bağ yerine kayar. Hissedilen tık bu kaymadır. Çocuklar büyüdükçe radius başı gelişir, bağ güçlenir ve bu yaralanma beş yaşından sonra seyrekleşir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Radius önkolun başparmak tarafındaki kemiğidir; dirsekte ince bir caput radii, bilekte geniş bir alt uç taşır.
• Caput radii üst yüzüyle humerusa, circumferentia articularis ile ulnaya eklemlenir ve ligamentum anulare radii içinde yerinde döner.
• Önkolda iş ikiye bölünür: ulna dirsekte menteşeyi kurar, radius elin çevrilmesini üstlenir.
• Dönme ekseni üstte radius başından, altta ulnanın alt ucundan geçer ve önkolu çapraz keser; pronasyonda radius ulnanın üstünden çaprazlama geçer.
• El radiusa bağlıdır; radius dönünce el de onunla döner.
• Kirişi tuberositas radii'ye tutunan iki başlı kas en güçlü supinatördür.
• Küçük çocukta ani çekme radius başını halka bağdan kısmen kaydırır; dirsek bükülürken önkol supinasyona çevrilince bağ yerine oturur.

Bu derste önkolun dönen kemiğini okuduk. Bir sonraki derste ötekine, ulnaya geçiyoruz. Ulna iki ucunda birbirine zıt davranır: dirsekte menteşeyi kuran baskın kemiktir, bilekte ise ele değmeyecek kadar geri çekilir. Bir kemiğin bir ucunda bu kadar belirleyici olup öbür ucunda neden geri çekildiğini, radiusun onun çevresinde dönebilmesi üzerinden soracağız. Ulna.