Portal Sistemler

Açılış

Bir yemeğin ardından bağırsaktan emilen şeker, amino asitler ve yutulan ilaçlar kalbe doğrudan gitmez. Önce bağırsak duvarındaki kapillerlere, oradan toplanan venlerle karaciğere taşınır ve karaciğerin içinde ikinci bir kapiller ağdan geçer. Kan ancak bu ikinci ağdan çıktıktan sonra kalbe döner. Arteri, kapilleri, veni ve ardından ikinci bir kapiller yatağı art arda sıralayan bu düzene portal sistem denir.

Bir ven, kanı neden kalbe değil de başka bir organın kapillerlerine götürsün? Bedende bu düzen kaç yerde vardır? Ve karaciğer hastalandığında, yemek borusunun alt ucundaki ya da göbek çevresindeki venler neden genişler?

Bu derste ne olacak

Önce portal sistemi tanımlayacak ve bedendeki üç örneğini sayacağız: karaciğerin kapı ven sistemi, hipofizin portal sistemi ve böbreğin arteriyel portal düzeni. Sonra en büyük örnek olan karaciğer portal sistemini adlarıyla kuracağız: kapı veninin hangi venlerden oluştuğunu, karaciğere nereden girdiğini ve karaciğerin kanını hangi oranda bu venden aldığını göreceğiz. Ardından hipofiz portal sisteminin beyinden gelen hormon sinyallerini nasıl taşıdığına bakacağız. Son olarak kapı ven basıncı yükseldiğinde açılan kestirme yolları ve bunların klinik sonuçlarını ele alacağız.

Sıfır noktası

Mekanizma

Portal sistemin tanımı ve üç örneği

Sıradan bir dolaşım yolunda kan arterden kapillerlere, kapillerden venlere ve oradan kalbe gider. Portal sistemde ise birinci kapiller yataktan çıkan damar, kanı kalbe değil, ikinci bir kapiller yatağa taşır. Bu damar çoğunlukla bir vendir ve kapı veni ya da portal ven adını alır. Birinci yatakta kana karışan maddeler böylece genel dolaşıma dağılmadan, ikinci yatağın bulunduğu organa yoğun hâlde ulaşır.

Bedende üç portal düzen vardır. En büyüğü karaciğerin kapı ven sistemidir: sindirim kanalı ve dalağın kapillerleri ile karaciğerin sinüzoidleri arasında kurulur. İkincisi hipofiz portal sistemidir ve hipotalamusu hipofizin ön lobuna bağlar. Üçüncüsü böbrektedir ve arteriyel bir portal düzendir. Süzme yumağının, glomerulus'un, kapillerlerinden çıkan kan bir vene değil, çıkan arteriole geçer ve bu arteriol böbrek kanalcıklarını saran ikinci bir kapiller ağa kan verir.

Karaciğer portal sistemi: kapı veni nasıl oluşur

Kapı veni, pankreasın boyun kısmının arkasında iki büyük venin birleşmesiyle oluşur. Bunlardan biri ince bağırsağın ve kalın bağırsağın sağ yarısının kanını toplayan vena mesenterica superior, öteki dalaktan gelen vena splenica'dır. Kalın bağırsağın sol yarısının kanını toplayan vena mesenterica inferior çoğunlukla vena splenica'ya açılır. Midenin kanı vena gastrica sinistra ve dextra ile doğrudan kapı venine ulaşır.

Kapı veni yaklaşık 7–8 cm uzunluğunda kalın bir gövdedir. Karaciğerin alt yüzündeki kapı alanından, porta hepatis'ten organa girer ve sağ ve sol dallarına ayrılır. Dallar giderek incelir ve sonunda Ders 09-07'de gördüğümüz karaciğer sinüzoidlerine kan verir. Aynı sinüzoidlere karaciğer arterinin dalları da açılır; iki kaynaktan gelen kan sinüzoidlerde karışır ve karaciğer hücrelerinin önünden geçerek merkez venlere, oradan da venae hepaticae ile vena cava inferior'a ulaşır.

Karaciğer kanının yaklaşık dörtte üçünü kapı veninden, dörtte birini karaciğer arterinden alır. Kapı veninin kanı oksijence daha fakir ama sindirim ürünlerince zengindir; bu yüzden karaciğerin oksijeninin yaklaşık yarısı kapı veninden, yarısı arterden gelir. Bu düzen, bağırsaktan emilen maddelerin ve ağızdan alınan ilaçların genel dolaşıma karışmadan önce karaciğerde işlenmesini sağlar. Bir ilacın bir kısmının daha kana karışmadan karaciğerde yıkılmasına ilk geçiş etkisi denir.

Hipofiz portal sistemi: küçük ama yoğun bir yol

Beynin tabanındaki hipotalamus, hipofiz bezinin ön lobunu salgıladığı küçük hormonlarla yönetir. Hipotalamusun alt kısmında bu hormonlar ilk kapiller ağa bırakılır. Kapillerlerden toplanan kan, hipofizin sapı boyunca, infundibulum boyunca inen hipofiz portal venleriyle ön lobdaki ikinci kapiller ağa taşınır.

Bu düzenin değeri yoğunluktadır. Hipotalamusun salgıladığı hormonlar çok küçük miktarlardadır; genel dolaşıma karışsalardı beş litrelik kan hacmi içinde seyrelip etkisiz kalırlardı. Portal venler onları yalnızca birkaç milimetrelik bir yoldan, seyrelmeden hedef hücrelere ulaştırır. Hipofiz sapının bir kafa travmasında ya da ameliyatta kesilmesi bu yolu keser ve ön lobun hormon salgısı bozulur.

Klinik bağ: portal hipertansiyon ve kestirme yollar

Kapı venindeki basınç normalde yaklaşık 5–10 mmHg'dir. Siroz gibi karaciğer dokusunun sertleştiği hastalıklarda sinüzoidlerden geçiş zorlaşır ve basınç belirgin olarak yükselir; buna portal hipertansiyon denir. Ders 09-14'te gördüğümüz gibi kapı ven sisteminde kapakçık yoktur. Yükselen basınç bu yüzden kanı geriye, kapı venini sistemik venlere bağlayan ince bağlantılara iter.

Bu bağlantıların en önemlisi yemek borusunun alt ucundadır. Burada vena gastrica sinistra'nın dalları, vena azygos sistemine açılan yemek borusu venleriyle birleşir. Yükselen basınçla bu venler genişleyip özofagus varislerini oluşturur ve yırtıldıklarında hayatı tehdit eden kanamalara yol açar. İkinci bağlantı rektumdadır: kapı sistemine açılan vena rectalis superior ile sistemik venlere açılan orta ve alt rektum venleri burada birleşir. Üçüncüsü göbek çevresindedir: göbekten karaciğere uzanan yuvarlak bağ, ligamentum teres hepatis boyunca seyreden küçük venler genişleyip göbekten ışınsal olarak yayılır; bu görünüme caput medusae denir.

Portal hipertansiyonda dalak da büyür, çünkü vena splenica kanını kapı venine boşaltmakta zorlanır. Büyüyen dalak kan hücrelerini daha fazla tutup yıkar ve kanda trombosit sayısı düşebilir. Karında sıvı birikmesi, yani asit de bu tabloya sık eşlik eder.

Kendin dene

Toparlayalım

• Portal sistemde kan kalbe dönmeden art arda iki kapiller yataktan geçer; bedende karaciğer, hipofiz ve böbrekte üç örnek vardır.
• Vena portae hepatis, pankreas boynunun arkasında vena mesenterica superior ile vena splenica'nın birleşmesiyle oluşur ve porta hepatis'ten karaciğere girer.
• Karaciğer kanının dörtte üçünü kapı veninden, dörtte birini arterden alır; oksijenin yaklaşık yarısı ikisinden gelir.
• İlk geçiş etkisi, ağızdan alınan ilacın bir kısmının kana karışmadan karaciğerde yıkılmasıdır.
• Hipofiz portal venleri hipotalamus hormonlarını seyrelmeden hipofizin ön lobuna taşır.
• Portal hipertansiyonda kapakçıksız sistemdeki kan yemek borusu, rektum ve göbek çevresindeki anastomozlara kaçar; özofagus varisleri ve caput medusae gelişir.
• Portal hipertansiyonda dalak büyür, trombosit sayısı düşebilir ve karında sıvı birikebilir.

Bu bölümde anastomozları, kollateral yolları, uç arterleri, eşlikçi venleri, yüzeyel ve derin ağları, kapakçıkları ve portal sistemleri tek tek inceledik. Bir damar tıkandığında bu ilkelerin hepsi birden devreye girer ve sonucu belirler. Bir sonraki derste bu ilkeleri birlikte kullanarak bir tıkanmanın anatomik sonuçlarını okumayı öğreneceğiz. Damar Tıkanıklığında Anatomik Sonuçlar.