Ovulasyon

Açılış

Otuz bir yaşında bir kadın, adeti bir hafta geciktiği sırada karnının sağ alt yanında giderek artan bir ağrıyla acil servise gelir. Gebelik testi olumludur, ama ultrasonda rahmin içinde bir gebelik kesesi görülmez. Hekimler sağ yumurtalık ile rahim arasında, rahme giden ince borunun içinde küçük bir kitle bulur ve kadın aynı gün ameliyata alınır. Döllenmiş yumurta hücresi rahme ulaşamamış, tüpün içinde yerleşmiş ve büyümeye başlamıştır. Bu tür dış gebeliklerin büyük çoğunluğu tüpte görülür. Bir yumurta hücresinin yumurtalıktan rahme ulaşması, kendi başına hareket edemeyen bir hücrenin bir dizi yapı tarafından teslim alınıp taşınmasına bağlıdır ve bu zincirin herhangi bir halkası aksayabilir.

Her döngüde birkaç folikül büyümeye başladığı hâlde neden genellikle yalnız biri yumurta hücresini bırakır? Kendi başına hareket edemeyen bir hücre yumurtalıktan nasıl çıkar ve tüpe nasıl ulaşır? Ve bu taşıma aksadığında ne olur?

Bu derste ne olacak

Önce bir döngüde birkaç folikülün büyümeye başlayıp yalnızca birinin tamamlanmasının nedenini göreceğiz. Sonra folikülün yumurta hücresini nasıl bıraktığını ve geride kalan yapının ne iş gördüğünü ele alacağız. Ardından hareket edemeyen bir hücreyi teslim almak ve taşımak için tüpün hangi yapılara sahip olduğunu açıklayacağız. Son olarak yumurtalık ile tüp arasındaki açıklığın ve taşımanın aksamasının sonuçlarını inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Birkaçı başlar, biri bitirir

Ders 04-08'de yumurtalıktaki, ovarium, foliküllerin sayısının doğumdan önce belirlendiğini ve sonra yalnızca azaldığını gördük. Ergenlikten sonra her döngünün başında, beyinden gelen hormonların etkisiyle birkaç folikül birden büyümeye başlar. Döngünün ilk haftasında bunlardan biri ötekilerden öne geçer ve hormonlara daha duyarlı hâle gelir. Öne geçen folikül salgıladığı hormonlarla öbür foliküllerin büyümesini baskılar ve onlar geri çekilir.

Bu düzen iki gereksinimi birlikte karşılar. Tek bir folikül başlatılsaydı, o folikülde bir sorun çıktığında döngü boşa giderdi. Başlayanların hepsi tamamlansaydı, her döngüde pahalı bir hazırlık birkaç kez yapılır ve birden fazla yumurta hücresi bırakılırdı. Birkaçının başlaması bir yedek sağlar, yalnızca birinin bitirmesi kaynağı korur. Bazen iki folikül birlikte tamamlanır ve iki ayrı yumurta hücresi bırakılır; çift yumurta ikizleri bu yolla oluşur.

Geri çekilen foliküller rastgele dağılmaz; hücreler planlı biçimde ölür ve ortadan kaldırılır. Bir kadının yumurtalıklarındaki foliküllerin çok büyük bölümünün sonu, yumurta hücresini bırakmak değil, bu atrezidir.

Folikülün açılması ve geride kalan

Öne geçen folikül döngünün ortasına doğru iki santimetreye yaklaşan, sıvı dolu bir kese hâline gelir ve yumurtalığın yüzeyinden dışarı doğru kabarır. Bu olgun foliküle, onu tanımlayan Hollandalı hekim Regnier de Graaf'ın adıyla Graaf folikülü denir. Beyinden gelen bir hormon dalgasından bir iki gün sonra folikülün duvarı yumurtalık yüzeyindeki bir noktada incelir ve açılır.

Yumurta hücresi çıplak olarak değil, onu saran destek hücrelerinin oluşturduğu bir taç ve folikül sıvısıyla birlikte dışarı çıkar. Bazı kadınlar bu sırada karnın bir yanında birkaç saat süren hafif bir ağrı hisseder. Geride kalan folikül duvarı ise sarı bir yapıya, corpus luteum'a dönüşür ve rahmin iç yüzeyini olası bir gebeliğe hazırlayan hormonlar salgılar. Gebelik olmazsa yaklaşık iki hafta sonra küçülür ve beyaz bir iz dokusuna dönüşür; gebelik olursa ilk aylarda çalışmayı sürdürür.

Teslim: yakalayan ağız ve taşıyan yol

Yumurta hücresinin kuyruğu yoktur ve kendi başına hareket edemez. Bu yüzden bırakılması yetmez; teslim alınması ve taşınması gerekir. Rahim tüpünün yumurtalığa bakan ucu geniş bir huni, infundibulum, biçimindedir ve kenarı parmak gibi uzantılarla, fimbriae, çevrilidir. Ovulasyon sırasında bu uzantılar yumurtalığın yüzeyini sarar ve süpürür.

Tüpün iç yüzeyi, yüzeylerinde hareketli tüyler taşıyan hücrelerle döşelidir. Bu tüyler hep aynı yönde, rahme doğru çarparak tüpün içindeki sıvıyı ve yumurta hücresini ilerletir. Tüpün duvarındaki düz kasın dalga biçimindeki kasılmaları da taşımaya yardım eder. Döllenme çoğunlukla tüpün geniş orta bölümünde, yumurtalığa yakın kısmında gerçekleşir ve döllenen hücre birkaç gün içinde rahme ulaşır.

Kapalı olmayan bir yol

Yumurtalık ile tüpün huni biçimli ucu birbirine yapışık değildir. Yumurta hücresi önce karın boşluğuna, cavitas peritonealis, bırakılır ve tüpün ağzı onu bu boşluktan yakalar. Bu, kadın üreme yolunu karın boşluğuna açık bırakan tek yerdir; erkekte karın boşluğu dışarıya kapalıdır. Yumurtalık ile tüpün neden ayrı kaldığı, bu yapıların gelişimiyle açıklanır ve ileride üreme sisteminin gelişimi ele alınırken görülecektir.

Klinik bağ: taşımanın aksaması

Tüpün iç yüzeyi geçirilmiş bir iltihapla zedelenmiş, tüyleri azalmış ya da iç yüzeyi yapışıklıklarla daralmışsa, döllenmiş yumurta hücresi rahme ulaşamadan tüpte yerleşebilir. Açılıştaki kadında olduğu gibi tüpte büyüyen bir gebelik birkaç hafta içinde tüp duvarını gerer ve yırtarak ağır bir iç kanamaya yol açabilir. Bu yüzden adeti gecikmiş, gebelik testi olumlu ve karın ağrısı olan bir kadında dış gebelik her zaman düşünülür.

İsviçreli hekim Manes Kartagener 1933'te, iç organları ters yerleşimli olan ve sık solunum yolu enfeksiyonu geçiren bir hasta grubunu tanımladı. Bugün bu tablonun nedeninin vücuttaki hareketli tüylerin doğuştan düzgün çalışmaması olduğu bilinir. Bu kişilerde hava yolları temizlenemez; aynı kusur erkeklerde spermlerin kuyruğunu, kadınlarda tüpün iç yüzeyindeki tüyleri de etkiler ve doğurganlık azalabilir. Tüyler çalışmadığı hâlde bazı kadınların gebe kalabilmesi, tüp duvarındaki kas kasılmalarının da taşımaya katkıda bulunduğunu gösterir.

Yumurtalık ile tüp arasındaki açıklık başka sonuçlar da doğurur. Döllenmiş bir yumurta hücresi çok seyrek olarak tüpe hiç girmeden karın boşluğunda yerleşebilir. Rahimden yukarı ilerleyen bir enfeksiyon da tüp yoluyla karın boşluğuna ulaşabilir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Her döngüde birkaç folikül büyümeye başlar; biri öne geçer ve ötekilerin geri çekilmesine yol açar.
• Birkaçının başlaması yedeklilik, yalnız birinin tamamlanması kaynak tasarrufu sağlar; iki folikül tamamlanırsa çift yumurta ikizleri oluşabilir.
• Tamamlanmayan foliküller atreziyle ortadan kalkar; ovarium'daki foliküllerin çoğunun sonu budur.
• Olgun Graaf folikülü açılır ve yumurta hücresini çevresindeki hücrelerle birlikte bırakır; geride kalan duvar corpus luteum'a dönüşür.
• Tüpün infundibulum'u ve fimbriae'si yumurta hücresini yakalar; tüylü iç yüzey ve kas duvarı onu rahme taşır.
• Yumurtalık ile tüp birbirine yapışık değildir; kadın üreme yolu cavitas peritonealis'e açılır.
• Tüpün zedelenmesi dış gebeliğe yol açabilir; Kartagener 1933'te tanımladı, tüylerin çalışmaması doğurganlığı azaltabilir.

Bu derste yumurta hücresinin bırakılıp tüpe nasıl teslim edildiğini gördük. Bir sonraki derste tüpün içinde sperm ile yumurta hücresinin karşılaşmasına bakacağız: döllenmenin tek bir buluşma anı değil, her biri yanlış hücreyi, yanlış zamanı ya da fazladan gireni eleyen art arda dizilmiş adımlardan oluştuğunu göreceğiz. Fertilizasyonun Aşamaları.